نمای نزدیک

بهاگاواد گیتا (۱): روح فنا ناپذیر

2011-08-31T13:38:00.000+04:30

تو غم کسانی می‌خوری که نباید غم آنان خورد
فرزانه نه برای زنده و نه برای مرده غم نمی‌خورد
هیچ‌گاه نبوده که من و تو و دیگران نبوده باشند و در آینده نیز هیچ‌گاه نخواهد بود که ما نباشیم
همچنان که جان در قالب تن مراحل کودکی و جوانی و پیری را می‌گذراند
انتقال جان از کالبدی به کالبد دیگر در زمان مرگ نیز چنان است
و انسان کامل از این بابت تشویشی به دل راه نمی‌دهد

همچنان ‌که آدمی جامه‌های کهنه را بر می‌کند و لباس‌های نو می‌پوشد
جان نیز تن‌های فرسوده را فرو می‌هلد و در تن‌های تازه جای می‌گیرد
تن را مرگ در می‌یابد اما جان٬ فناناپذیر٬ تغییرناپذیر٬ نامیرا و نامحدود است
آنکه جان را جاودان٬ غیرحادث٬ دگرگونی ناپذیر و بر یک حال بداند
چگونه کسی را تواند کشت و چگونه کسی او را تواند کشت؟

هیچ سلاحی به روح زخم و خدشه‌ای وارد نمی‌کند
نه آتش آن را می‌سوزاند٬ نه آب آن را تر می‌کند و نه باد آن را می‌پراکند و می‌خشکاند
دایم و ثابت و برجای و جاویدان است٬ نه به چشم آید و نه در تصور گنجد
آن را که زاییده شود مرگ ناگزیر باشد و آن که بمیرد ناگزیر باز آید
و بر آنچه ناگزیر و اجتناب ناپذیر است غم نشاید خورد٬ پس در سوگ هیچ جانداری نباید نشست

بهاگاواد گیتا٬ آموزه‌های خداوند کریشنا به آرجونا٬ گفتار دوم٬ آیه‌های ۳۰-۱۱

پ.ن:

۱- بهاگاواد گیتا مهمترین بخش حماسه هندی موسوم به ماهابهاراتا است که از دو کلمهٔ بهَگَوان به معنی خداوند و گیتا به معنی سرود و نغمه تشکیل شده و شامل ۱۸ فصل و دربرگیرنده حدود ۷۰۰ بیت می باشد. این کتاب گفتگوی خداوند کریشنا و سربازی به نام آرجونا را لحظاتی پیش از نبرد تاریخی کوروشـِترا بر سر حکومت بر هند نقل می کند. آرجونا به عنوان بزرگترین کمانگیر زمان خود هنگامی که خویشاوندان خود را در ردیف سربازان ارتش مقابل نظاره می کند، از تصور کشتن آنها دچار انزجار و تردید شده، در حالت غم وافسردگی فرو می‌‌رود. در این هنگام لرد کریشنا همدم وی می‌شود و پس از نفی یکی یکی دلایل غصه آرجونا، وی را در باب مسائلی بنیادی همچون آفرینش جهان، سرنوشت انسان، طبیعت ایزدی، راه‌های رسیدن به آسمان، یوگا، آرامش وعدم تعلق به اشیاء دنیوی آموزش می دهد. سرانجام با آشکار کردن فرم ایزدی خود به آرجونا نشان می دهد که چطور تمام سربازان ارتش مقابل حتی پیش از شروع جنگ توسط خود لرد کریشنا کشته شده اند و آرجونا و دیگران فقط ابزار هستند. (منبع: ویکی‌پدیا)

۲- متن بالا گزیده و ترکیبی است از دو کتاب ترجمه شده و موجود زیر:
گیتا- سرود خدایان٬ ترجمه محمد علی موحد٬ انتشارات خوارزمی
بهاگاواد گیتا- همانگونه که هست٬ ترجمه فرهاد سیاهپوش و دیگران٬ نشر گلشن

درد داوود و سرود داوود

2011-08-06T00:28:00.001+04:30

فریاد کمک (مزمور-۲۲)
ای خدای من، چرا مرا ترک کرده‌‌ای؟ چرا دور ایستاده‌ای و ناله‌‌ام را نمی شنوی و به نجاتم نمی‌شتابی؟ شب و روز می‌نالم و آرامی ندارم، اما تو مرا اجابت نمی‌کنی. با وجود این٬ تو پاک و مقدس هستی. پدران ما تو را ستایش کردند و بر تو توکل نمودند و تو نیز ایشان را نجات دادی؛ نزد تو فریاد برآوردند و رهایی یافتند. ایشان بر تو توکل کردند و نومید و سرافکنده نشدند.

اما من مانند کرم٬ پست شده‌ام؛ مرا انسان به حساب نمی آورند. نزد قوم خود٬ خوار و حقیر شد‌ام. هر که مرا می‌بیند، مسخره می‌کند. آنها سر خود را تکان می‌دهند و با طعنه می‌گویند: آیا این همان کسی است که بر خدا توکل داشت؟ آیا این همان شخصی است که می‌گفت خدا او را دوست دارد؟ اگر خدا او را دوست دارد پس چرا نجاتش نمی‌دهد؟

ای خداوند، این تو بودی که مرا از رحم مادرم به دنیا آوردی. وقتی هنوز در آغوش مادرم بودم، تو از من مراقبت نمودی. تو خدای من بوده‌ای و مرا حفظ کرده‌ای. اکنون نیز مرا ترک مکن، زیرا خطر در کمینم است و غیر از تو کسی نیست که به داد من برسد.

حمله به داوود٬ گوئرچینو

دشمنانم مانند گاوان نر سرزمین باشان مرا محاصره کرده‌اند. همچون شیران درنده دهان خود را باز کرده‌اند تا مرا بدرند. نیرویی در من نمانده است. تمام بندهای استخوانهایم از هم جدا شده‌اند. دلم مانند موم آب می‌شود. گلویم همچون ظرف گلی خشک شده و زبانم به کامم چسبیده است. تو مرا به لب گور کشانده‌ای. دشمنانم مانند سگ، دور مرا گرفته‌اند. مردم بدکار و شرور مرا احاطه نموده و دستها و پاهای مرا سوراخ کرده‌اند. از فرط لاغری تمام استخوانهایم دیده می‌شوند؛ بدکاران به من خیره شده‌اند. رخت مرا در میان خود تقسیم کردند و بر ردای من قرعه انداختند. ای خداوند، از من دور مشو؛ ای قوت من، به یاری من بشتاب! جانم را از دم شمشیر برهان. جان عزیز مرا از دست بدکاران نجات ده. مرا از دهان این شیران برهان؛ مرا از شاخهای این گاوان وحشی نجات ده!

خداوند٬ شبان ما (مزمور-۲۳)
خداوند شبان من است٬ محتاج به هیچ چیز نخواهم بود.
در مراتع سرسبز مرا می‌خواباند و در کنار آبهای آرام رهبری‌ام می‌کند.
جان مرا باز می‌گرداند٬ و به خاطر نام باشکوه‌اش مرا به راه راست هدایت می‌نماید.
چون در وادی تاریک مرگ هم قدم گذارم از هیچ شرّی نخواهم ترسید، چرا که تو -ای شبان من- همراهم هستی٬ عصا و چوب‌دستی تو مرا تسلی خواهد داد.
پیش روی دشمنانم سفره‌ای برای من می‌گسترانی٬ سرم را به روغن تدهین می‌کنی و جام مرا لبریز می‌گردانی.
اطمینان دارم که در تمام ایام عمر٬ لطف و رحمت تو همراه من است، و تا ابد در خانه خداوند ساکن خواهم بود.

شبان ما٬ میوریتا نقاش رومانیایی

مزمور ۲۳ داوود٬ یوهان سباستیان باخ

سرود ستایش (مزمور-۲۲ و ۱۵۰)
در میان جماعت عظیم خواهم ایستاد و تو را ستایش خواهم کرد. ای قوم خدا، او را سپاس گویید. طالبان خداوند او را ستایش خواهند کرد. باشد که آنان همیشه زنده دل و کامیاب باشند!
همه مردم جهان خداوند را به یاد خواهند داشت؛ همه قومها به سوی خداوند بازگشت خواهند نمود و او را پرستش خواهند کرد. زیرا فرمانروایی از آن خداوند است و او بر قومها حکومت می‌کند. همه متکبران در حضورش به خاک خواهند افتاد و او را سجده خواهند کرد؛ همه انسانهای فانی در حضورش زانو خواهند زد!

سرود داوود٬ وان هونتروست

خداوند را با نغمه چنگ و دف و نی و سرنا٬ رقص کنان ستایش کنید. هر که جان در بدن دارد خداوند را ستايش کند٬ خداوند را سپاس باد!

مزامیر داوود

۳۰ سالگی اینجانب و تجدید میثاق با آرمان‌های وبلاگ!

2010-09-27T01:36:00.001+03:30

امروز مصادف با ۴ مهرماه، ۳۰ سال را تمام کردم و همین بهانه‌ای شد تا بعد از چند ماه سری به اینجا بزنم که حسابی خاک گرفته بود. بعد از این مدت مدید شاید تنها خواننده این نوشته هم خودم باشم! و به همین علت کوتاه می‌نویسم. پایان سه دهه از زندگی و آغاز دهه چهارم حس و حال عجیب و غریبی به آدم می‌دهد. انگار وقت آن شده که باید زندگی را جدی بگیرم... (کوتاه نوشتم تمام شد دیگه!)

از شوخی گدشته، فقط ۵ روز بعد از شروع جنگ و در میان آژیرهای خطر و صدای بوق هشداری که تا ۸ سال ادامه داشت و هنوز هم در گوشم است پا به این دنیا گذاشتم و ۳۰ سال مثل برق و باد از آن زمان گذشت. بگذریم. نه حال و حوصله بیوگرافی نویسی دارم و نه فرصت اشاره به خاطره‌های تلخ و شیرین. این دو-سه خط هم بهانه‌‌ای بود برای بازگشایی این مکان فیلتر شده. قرار بود خاطره‌های دوران سربازی‌ام در پلیس ۱۱۰ را -تا فراموش نکرده‌ام- در اینجا بنویسم که به زودی می‌نویسم و نوشته‌های گاه و بی گاه و از هر دری سخنی را -اگر حرفی برای گفتن بود- ادامه دهم. برای خالی نبودن عریضه این دو عکس را می‌گذارم. یکی از تولد یک سالگی و دیگری تولد ۳۰ سالگی (تازه از تنور در آمده!):

زن جوان غزلی با ردیف آمد بود...

2010-03-08T16:35:00.000+03:30

پای مظلومیت زنان در طول تاریخ این دیار، به ادبیات قوی و غنی ما نیز کشیده شده است. برای نمونه، در نوشته‌های سعدی، استاد سخن و حکمت، تعبیرهایی ناخوشایند در مورد زن به چشم می‌خورد که جنس دوم و جنس ضعیف از آن برداشت می‌شود:

"ای مردان بکوشید، یا جامه‌ی زنان بپوشید" (گلستان سعدی، باب اول، حکایت سوم)
"مردی که ز شمشیر جفا روی بتابد در کوی وفا مرد مخوانش که زن‌ است آن" (غزلیات سعدی، طیبات، 445)

اما در شعر معاصر، وضع به گونه‌ای دیگر است. زنان خود دست به کار می‌شوند؛ پروین اعتصامی "به هیچ مبحث و دیباچه‌ای قضا ننوشت برای مرد کمال و برای زن نقصان" را برای "فرشته انس" می‌گوید. فروغ، روایتگر زنانگی و تنهایی زن می‌شود و سیمین بهبهانی "ای زن چه دلفریب و چه زیبایی" را می‌سراید. در نگاه شاعران معاصر مرد نیز، زن در جایگاه باارزشی می‌نشیند. یکی از این شاعران حسین منزوی (1325-1383) است که "زن" اهمیت خاصی در اشعارش دارد.

غزل، دستمایه‌ و قالب شعری است که منزوی از آن بهره می‌گیرد. پس از شعر نو و نیمایی، با دوره تجدید حیات غزل و به بیانی، نوگرایی زبان در قالب کهنه غزل و گذار آن از محدوده‌ی شعر عارفانه – عاشقانه و ورود آن به عرصه‌ی سیاسی- اجتماعی روبرو هستیم که از آن با نام غزل معاصر نیز یاد می‌شود. حسین منزوی از جمله شاعرانی است که خود در این تجدید حیات و رفرم غزل نقش داشته است. بهره‌گیری از واژه‌های جدید و قافیه‌های بدیع، آهنگین بودن شعر، انتقال حس به مخاطب، استفاده از صنایع ادبی به ویژه مراعات نظیر و تلمیح‌های غیرکلیشه‌ای، تنوع در لحن در وزن‌های ثابت و ابداع وزن‌های عروضی تازه، از ویژگی‌های غزل حسین منزوی به شمار می‌آیند.

من و تو آن دو خطيم آري، موازيان به ناچاري‎
كه هر دو باورمان زآغاز، به يكدگر نرسيدن بود‎
چه سرنوشت غم انگيزي كه كرم كوچك ابريشم
تمام عمر قفس مي‌بافت ولي به فكر پريدن بود [1]

غزل منزوی، غزلی عاشقانه و عشق غالب او، عشق به زن است.

شايد حسد به خاطر حوّا دليل بود
ابليس اگر كه سجده به آدم روا نداشت [2]

برای آشنایی بیشتر با شعر منزوی و همچنین به مناسبت روز جهانی زن، در زیر، به دو غزل از وی با محوریت "زن" نگاهی می‌اندازیم.

1.

زن جوان غزلي با رديف "آمد" بود
كه بر صحيفه‌ی تقدير من مسوّد بود

زني كه مثل غزل‌هاي عاشقانه‌ی من
به حسن مطلع و حسن طلب زبانزد بود

مرا ز قيد زمان و مكان رها مي‌كرد
اگر چه خود به زمان و مكان مقيد بود

به جلوه و جذبه در ضيافت غزلم
ميان آمده و رفتگان سرآمد بود

زني كه آمدنش مثل "آ"ي آمدنش
رهايي نفس از حبس هاي ممتد بود

به جمله دل من مسنداليه "آن‌زن"
و "است" رابطه و "باشكوه" مسند بود

زن جوان نه همين فرصت جواني من
كه از جواني من رخصت مجدد بود

ميان جامه‌ی عرياني از تكلف خود
خلوص منتزع و خلسه‌ی مجرد بود

دو چشم داشت دو "سبز - آبي" بلاتكليف
كه بر دو راهي "دريا - چمن" مردد بود

به خنده گفت: ولي هيچ خوب، مطلق نيست!
زني كه آمدنش خوب و رفتنش بد بود [3]

در غزل بالا، علاوه بر روان بودن شعر و زبان و موسیقی آن، ظرافت‌های موجود به زیبایی آن افزوده است. صنعت ادبی مراعات نظیر با به کار رفتن واژه‌های غزل، ردیف، مطلع، قید زمان، قید مکان، جمله، مسندالیه، رابطه و مسند در طول غزل نمایان است. و سرانجام، زن –که محور، بلکه خود غزل است- و تمامی بیت‌ها در وصف او، در بیت پایانی، تراژدی شاعر را - البته به خنده- رقم می‌زند!

زنی که صاعقه وار آنک، ردای شعله به تن دارد
فرو نيامده خود پيداست که قصد خرمن من دارد

هميشه عشق به مشتاقان پيام وصل نخواهد داد
که گاه پيرهن يوسف، کنايههای کفن دارد

کی‌ام کی‌ام که نسوزم من؟ تو کيستی که نسوزانی؟
بهل که تا بشود ای دوست هر آنچه قصد شدن دارد

دوباره بيرق مجنون را دلم به شوق می‌افرازد
دوباره عشق در اين صحرا هوای خيمه زدن دارد

زنی چنين که تويی بیشک شکوه و روح دگر بخشد
به آن تصوّر ديرينه که دل ز معنی زن دارد

مگر به صافی گيسويت هوای خويش بپالايم
در اين فضا که نفس در وی هميشه طعم لجن دارد [4]

این شعر نیز که "زن" را در بطن خود دارد، کوتاه، روان و گویا و البته زیباست و هر توضیحی اضافه، به منزله‌ی توهین به شعور خواننده است! اما نکته‌ی با اهمیت، وزن شعر است. این وزن (مفاعلن فعلاتن فع، مفاعلن فعلاتن فع) ساخته‌ی شخص منزوی است. وی در یادداشتی ذیل این غزل، با اشاره به این نکته، گلایه‌ی خود را از دیگر شاعران هم دوره‌اش که بدون ذکر منبع از آن استفاده کرده‌اند ابراز می‌کند.

_______________________________________________________

منبع:
1-از ترمه و تغزل، برگزیده شعر حسین منزوی، انتشارات روزبهان، چاپ سوم 1383، ص 178.
2- همان، ص 235 .
3- همان، ص 234 .
4- همان، ص 103 .
(منتشر شده در وبسایت نیم‌نما)

قانون اساسی و قضیه‌ی حیات و ممات ما (بخش پایانی)

2010-02-02T18:17:00.001+03:30

ما حق‌ نداريم‌ سرنوشت‌ اعقابمان‌ را تعيين‌ كنيم‌، اعقاب‌ ما بعداً مي‌آيند؛ خودشان‌ سرنوشتي‌ دارند، به‌ دست‌ خودشان‌ بايد باشد، نه‌ به‌ دست‌ من‌ و شما». (آيت‌ الله خميني‌، صحيفه‌ امام‌ ، جلد ششم‌، ص‌ 32)

میرحسین موسوی –که آزادی انتخابات و آزادی رسانه‌ها را خواسته‌های اصلیخود/ جنبش سبز قرار داده است- در آبان‌ماه در مصاحبه‌ای پیرامون قانوناساسی، مطالبی را بیان کرده بود که به نوعی دیدگاه وی را در این مورد روشنمی‌کند. برای باز شدن بحث ابتدا آن را نقل و سپس نقد می‌کنم:

«درجهان کشورهايی داريم که از نظر شکلی و محتوايی جوامعی کاملا دموکرات و بازهستند اما وقتی به قانون اساسی آنها توجه می کنيم و به رويه‌هايی که بايدبه آن رجوع کنند، نگاه می‌کنيم، می‌بينم که خشک‌تر از قانون اساسی ما درآن کشورها وجود دارد ولی رويه‌هايی که برای نهادينه کردن مردم سالاری درآن کشورها استقرار پيدا کرده، منجر به اين شده که تفسير آن چارچوب‌های خشکسنتی، مشکلی برای دموکراسی و آزادی به وجود نمی‌آورد. نمونه‌اش چند کشوراروپايی که اگر نگاه بکنيد اصول بسيار سنتی مبتنی بر نظام شاهنشاهی در آنهست.» و بر این اساس، در پایان نتیجه گرفته بود: «شکستن پی در پی نهادهايا تخريب قوانين به خصوص قانون اساسی حلال مشکلات ما نيست.» [1]

در بخش‌های پیشین اشاره شد که قانون اساسی، سند حیاتی یک کشور به حساب می‌آید. قانون اساسی خود به دو شکل است:

1- رسمی: توسط ارکان های مؤسس (مجلس مؤسسان، آراء مردم یا سایر دستگاه‌هاییکه برای این منظور به وجود می‌آیند) در یک یا چند متن تهیه و به تصویبمی‌رسد. از دیدگاه طرفداران آزادی، وجود قانون اساسی ابزار محدودیت قدرتدولت و تضمین آزادی‌ها و حقوق مردم است. آمریکا نخستین کشوری بود که قانوناساسی تدوین کرد. نویسندگان اعلامیه حقوق بشر و شهروندی فرانسه (1789)قانون اساسی را برای یک حکومت دموکراتیک ضروری دانستند. این ایده به ویژهاز عقاید ژان ژاک روسو درباره "قرارداد اجتماعی" الهام می‌گرفت که مطابقآن، هر اجتماع باید بر اساس میثاق ملی و سیاسی و دارای یک قانون اساسی شودو در آن، حقوق و تکالیف دولت و ملت در برابر یکدیگر تعیین و تصریح شود[2].

2- عرفی: به معنای مجموعه قواعد پذیرفته شده و مورد اتفاقدر مورد اجرای قدرت است که از آن با عنوان قانون اساسی غیر مدون نیز یادمی‌شود؛ بلکه در قوانینی عادی، عرف، آداب و رسوم به طور پراکنده و موردیدیده می‌شوند و در مجموع ساختار سیاسی کشور را مشخص می‌‌کنند و البته یکشبه ایجاد نشده و به تدریج شکل گرفته‌اند [3]. بنابراین در این حالت،قانون اساسی موضوعیت خود را از دست می‌دهد.

آنچه از گفته‌ی میرحسینموسوی و یا طرفداران تز "موازنه قوا" بر می‌آید، استناد به مورد دوم است.اشاره او به اینکه "فربه بودن يک اصل و سنگينی بر اصل های ديگر" مشکلیایجاد نمی‌کند و سپس مقایسه با نظام‌های پادشاهی-پارلمانی تا اندازه‌یزیادی به دور از واقعیت است. در حال حاضر، پادشاه در کشورهایی با نظام ذکرشده، تنها جنبه‌ی تشریفاتی و نمادین دارند و دموکراسی در چارچوب ایننظام‌ها امکان‌پذیر و عملی است. اما با نگاهی به کشورهای شاخص جهان، تنهادو کشور انگلیس و اسرائیل از مورد قانون اساسی عرفی تبعیت می‌کنند که بهشکل خلاصه به این دو پرداخته می‌شود:

1- انگلیس: انگلیس فاقد قانوناساسی مدون و رسمی است. پس از انقلاب موسوم به "باشکوه" در سال 1688 دربریتانیا که منجر به سقوط استوارت دوم، زوال سلطنت مطلقه و به قدرت رسیدنپارلمان در این کشور شد، اعلامیه حقوق که به "لایحه حقوق" تبدیل شد و بهتصویب پارلمان رسید و آزادی‌های مردم و حدود اختیارات شاه و پارلمان را تاحدی مشخص می‌کرد.

علت فقدان قانون اساسی در این کشور را می تواندر دو عامل اساسی عنوان کرد: اول، سنت ریشه دار و تاریخی؛ و دوم، تداومشکلی از دولت در انگلستان که قرن‌ها پیش از پیدایش اندیشه قانون اساسی دراین کشور وجود داشته است. علاوه بر این، یکی دیگر از دلایل عمده این امر،آن است که بخش اعظم نخبگان و همچنین پیکره اصلی جامعه انگلیس یعنی مردمعادی در بسیاری از موارد نسبت به نظام سیاسی رغبت و رضایتمندی نشانمی‌دهند و از آن راضی هستند. به بیان دیگر، نظام انگلیس با پشتوانه‌یچندین قرن قواعد و قوانین به کار خود ادامه می‌دهد [3].

2-اسرائیل: دیوید بن گوریون (اولین نخست وزیر اسرائیل) پیشنهاد داد تابازگشت عموم یهودیان به اسرائیل، تدوین قانون اساسی را متوقف کنند امامجلس هر دوره، به تدریج، بندی را اضافه کند. اما درواقع، مناقشه بینیهودیان سکولار و مذهبی علت شکل نگرفتن قانون اساسی در این کشور است.اختلاف بین دو طرف به اندازه ‌ای ژرف بود که از تدوین قانون اساسی برایاسرائیل بازماندند و هنوز هم پس از گذشت حدود شصت سال از تأسیس دولتاسرائیل، این کشور قانون اساسی ندارد و بر مبنای سلسله قوانینی عادی ادارهمی ‌شود که به نام قانون پایه (بنیادین) شهرت دارند [4]. به این ترتیب،این وضعیت به شکل کج‌دار و مریز ادامه می‌یابد.

نخستین قانونبنیادین اسرائیل در سال 1958، درباره پارلمان اسرائیل و حدود اختیارات،وظایف و صلاحیت‌های آن به تصویب رسید و پس از آن 9 قانون بنیادین دیگر ازجمله ریاست جمهوری، دولت، نهادهای قضایی، ارتش و غیره نیز به تصویب رسیدندکه در کنار یکدیگر، ساختار سیاسی اسرائیل را تشکیل می‌دهند [5].

مشخصشد که دو کشور مورد اشاره، به نوعی در شرایط خاص و استثنایی قرارداشته‌اند و نمی توان آنها را معیار و الگوی مناسبی در نظام قانونگذاریکلان برای دیگر کشورها در نظر گرفت. حال آنکه اگر هدف دموکراسی است، تدوینقانون اساسی هم باید به گونه‌ای دموکراتیک مثل رفراندوم انجام شود.

تاکنون،ابراهیم یزدی، اصغر حاج سیدجوادی و احمد قابل بر بازگشت به پیش‌نویس قانوناساسی جمهوری اسلامی (فاقد اصل ولایت فقیه) که به امضای شخص آیت‌اله خمینینیز رسیده است، تأکید کرده‌اند . احمد قابل در آخرین نوشته‌اش پیش ازبازداشت، با اصل قرار دادن دموکراسی، خواسته‌هایی را به عنوان "مشترکاتجنبش سبز" مطرح کرده و در آخر نوشته بود: «اگر قانون اساسی با اينخواست‌ها مطابقت دارد بايد به اجرايش کوشيد و اگر منافات دارد بايد آن رابا اين خواست‌ها وفق داد» [6].

در مورد اینکه آیا قانون اساسی حاضر بادموکراسی مطابقت دارد یا خیر، می‌توان به مانیفست جمهوری‌خواهی اکبر گنجیمراجعه کرد که پس از بررسی و تحلیل قانون اساسی می‌نویسد: «در چارچوبقانون اساسي جمهوري اسلامي و نظام مبتني بر آن، امكان تأسيس نظاميدموكراتيك وجود ندارد. دموكراسي يا جمهوري به همان معنايي كه در همهدنياست، با قانون اساسي ما تعارض بنيادين دارد» [7].

نوشته‌‌های پیشین:

قانون اساسی و قضیه‌ی حیات و ممات ما (1)

قانون اساسی و قضیه‌ی حیات و ممات ما (2)

قانون اساسی و قضیه‌ی حیات و ممات ما (3)

منابع:

1. میر حسین موسوی در گفتگویی با سایت جماران، دوشنبه، 18 آبان 1388

2. آزادی‌های عمومی و حقوق بشر، منوچهر طباطبایی مؤتمنی، انتشارات دانشگاه تهران، 1382، چاپ سوم، ص 201.

3. احزاب و جریانات سیاسی در انگلستان، وبلاگ بررسی استراتژیک

4. دولت اسرائيل بين سكولاريسم و مذهب، احمد زیدآبادی، وب سایت بی بی سی فارسی، 8/3/1386

5. قوانین بنیادین اسرائیل، تارنمای وزارت خارجه اسرائیل

6. مشترکات جنبش سبز، احمدقابل، 12/9/1388

7. مانیفست جمهوری‌ خواهي، اکبر گنجی، 1381 (دانلود)

- منتشر شده در وب‌سایت نیم‌نما

مروری بر خواسته‌های جنبش سبز از سوی افراد و گروه‌های گوناگون

2010-02-02T18:06:00.003+03:30

"رأی من کو؟" شعار و خواسته‌ای بود که جنبش سبز با آن متولد شد اما با باز پس ندادن این رأی به مردم، بلکه واکنش‌ها نسبت به آن، مشخص بود که مطالبات معترضان به نتیجه انتخابات از آنچه هست فراتر رود و در واقع عمیق‌تر شود. با این حال، چالش بزرگ و اصلی این جنبش، رهبری و لیدرشیپ آن است. بخشی از جنبش، میرحسین موسوی و مهدی کروبی را رهبران این جنبش می‌دانند. بخشی، از این دو به عنوان نماد جنبش یاد می‌کنند و قسمت عمده‌ای نیز این دو را تنها اعضای جنبش به شمار می‌آورند و جنبش سبز را یک جنبش "بدون رهبر" یا به بیان دیگر، "همه رهبر"عنوان می‌کنند. این مشکل به نوعی به زمان انتخابات بر می‌گردد که انگیزه‌ی غالب شرکت در انتخابات "نه به احمدی‌نژاد" بود و نه "آری" به موسوی یا کروبی و به این ترتیب، اجماعی گسترده اما سلبی در آن زمان شکل گرفت.

موسوی در بیانیه 17 خود پنج راهکار برای عبور از بحران را مطرح کرد و به فاصله‌ی چند روز پس از آن بیانیه‌های گوناگونی صادر شدند که هر یک به نوعی خواسته‌های جنبش را بیان می‌کردند. این از طرفی نشان‌ می‌دهد که فگرچه میرحسین در کانون جنبش سبز قرار دارد اما فرضیه رهبر بودن میرحسین - دست کم در سطوح بالا- با اشکال روبروست و از طرف دیگر جنبش با تشتت در هدف روبروست، چنانکه در استراتژی نیز با همین مشکل دست به گریبان است. در اینجا، چکیده‌ای از مهم‌ترین بیانیه‌ها وخواسته‌های مطرح شده از طرف افراد و گروه‌های سبز و یا راه‌کارهای خروج از بحران را برای اینکه هم حساب کار از دستمان در نرود و هم حالت مقایسه داشته باشد می‌آورم؛ در صورت اضافه شدن احتمالی مطالبات جدید، این صفحه به روز خواهد شد.

راه حل های پنجگانه میرحسین موسوی برای خروج از بحران

11 دی 1388

1- اعلام مسئولیت پذیری مستقیم دولت در مقابل ملت و مجلس و قوه قضائیه به نوعی که از دولت حمایت های غیرمعمول در مقابل کاستی ها و ضعف هایش نشود و دولت مستقیما پاسخگوی مشکلاتی باشد که برای کشور ایجاد کرده است .

2- تدوین قانون شفاف و اعتماد برانگیز برای انتخاباتها به نوعی که اعتماد ملت را به یک رقابت آزاد و منصفانه و بدون خدعه و دخالت قانع سازد . این قانون باید شرکت همه ملت را علیرغم تفاوت در آراء و اندیشه ها تضمین کند و جلوی دخالت های سلیقه ای و جناحی دست اندرکاران نظام را در همه سطوح منتفی سازد . مجالس اولیه انقلاب می تواند به عنوان الگویی مورد توجه قرار گیرند .

3- آزادی زندانیان سیاسی و احیاء حیثیت و آبروی آنها .

4- آزادی مطبوعات و رسانه ها و اجازه نشر مجدد روزنامه های توقیف شده

5- به رسمیت شناختن حقوق مردم برای اجتماعات قانونی و تشکیل احزاب و تشکل ها و پایبندی به اصل 27 قانون اساسی .

راهکارهای مهدی کروبی برای خروج از وضعیت کنونی

1- اعتراف و توبه ظالمان و بخشش مردم

2- انحرافی که از انقلاب ایران صورت گرفته باید اصلاح شود

3- پرهيز از خشونت

4- ریشه یابی و علت یابی حوادث اخیر

5- آمادگی خود را برای مناظره با هر نماینده ای از سوی حکومت اعلام می کنم برای مشخص شدن آنکه از نظام و آرمان‌های امام منحرف شده است

پیشنهادهای علی مطهری و دو اصلاح جزيي در آن توسط عباس عبدی برای حل بحران

درباره پیشنهاد اول مطهری: معترضين با پذيرفتن امر واقع و فارغ از اينكه در گذشته به مسأله چگونه نگاه مي‌كرده‌اند، مطالبات انتخاباتي خود را كنار بگذارند، و اين پرونده مختومه شود... مثلا هزینه پیگیری را بیشتر از منافع آن بدانید.

درباره پیشنهاد دوم مطهری: حق رسيدگي جزايي به قوت خود باقيست اما اصرار بر اينكه فردي در صدا و سيما حاضر شود و رفتار گذشته خود را در مناظره تلویزیونی خطا بنامد و عذرخواهی کند، خواسته‌اي است كه با واقعيات ايران و بطور مشخص فرد مورد نظر تطابق ندارد و اقدام به چنین کاری به معنای پذیرش مسئولیت کلیه تبعات بوجود آمده از آن مناظره هم خواهد بود.

هفت پيشنهاد علي مطهري براي بازگشت آرامش

1- رهبران جنبش سبز به قانوني بودن رئيس جمهور اعتراف کرده دست از ادعاي تقلب در انتخابات بردارند. همچنين به صراحت راه خود و اهداف و شعارهاي خود را از گروه غربگراي مخالف اسلام که در اين جنبش نفوذ کرده و درصدد رهبري و هدايت آن است جدا سازند.

2- رئيس جمهور به اشتباه خود در مناظرات انتخاباتي که تحت تاثير هيجان موجود در آن دوره انجام شد اعتراف کرده از طرف هاي مورد اتهام عذرخواهي کند. البته اين امر منافاتي با بررسي اتهامات وارده در يک دادگاه صالح ندارد.

3- فضاي آزادي بيان در رسانه ها اعم از صدا و سيما و مطبوعات برقرار شود و مطبوعات توقيف شده رفع توقيف شوند.

4- فضاي امنيتي در کشور از بين برود و مسوولان امنيتي و اطلاعاتي از ادعاي واهي انقلاب مخملي و براندازي نرم و تدارک براندازي نظام از چند ماه قبل از انتخابات با همکاري خارجي ها دست بردارند و حوادث پس از انتخابات را ناشي از جاه طلبي ها و هواهاي نفساني و توهم ها و بي انصافي هاي خودمان و نه دخالت خارجي، و ناشي از سوءمديريت بحران بدانند و از خشونتي که بعد از انتخابات در حق مردم روا داشته شد عذرخواهي کنند.

5- همه بازداشت شدگان که معمولاً با دلايل واهي بازداشت شده اند در اسرع وقت از زندان آزاد شوند مگر کساني که به اموال عمومي آسيب رسانده و دست به تخريب اماکن عمومي زده اند، خصوصاً افرادي که در آشوب عاشوراي تهران شرکت داشته اند.

6- مقصران حوادث کهريزک و کوي دانشگاه و مجتمع سبحان، اعم از مباشر، سبب و فرد يا افرادي که بازداشت شدگان را به بازداشتگاه کهريزک ارسال کرده اند در اسرع وقت به اسم و رسم و عکس معرفي و مجازات آنها اعلام و ترتيبي اتخاذ شود که مردم از مجازات شدن آنها مطمئن شوند.

7- مسوولان قضايي در مقابل اقدامات تفرقه افکنانه و تمام خواهانه حاميان متعصب دولت که خود را پشت لواي ولايت فقيه پنهان کرده اند و درصدد حذف همه شخصيت ها و گروه هاي اصلاح طلب و اصولگرا جز خودشان هستند و دستور بر هم زدن جلسات سخنراني و غيره را صادر مي کنند بي تفاوت نباشند و به وظيفه قانوني و الهي خود عمل کنند.

خواسته های جنبش سبز از زبان پنج تن از روشنفکران دینی (مهاجرانی، کدیور، سروش، گنجی، بازرگان)

1- استعفای آقای محمود احمدی نژاد و برگزاری مجدد انتخابات ریاست جمهوری تحت نظارت نهادهای بی طرف، لغو نظارت استصوابی، تشکیل کمیسیون مستقل انتخابات با شرکت نمایندگان مخالفان و معترضان به منظور تدوین ضوابط برگزاری انتخابات آزاد و عادلانه.

2- آزادی کلیه ی زندانیان سیاسی و عقیدتی و بررسی شکایات موارد مربوط به آزار، شکنجه و کشتار معترضان در ماه های اخیر در دادگاه های علنی با حضور هیأت منصفه و برخورداری از وکیل غیر تحمیلی؛ و جبران خسارات وارده به قربانیان سرکوب های اخیر و خانواده ی آنان.

3- آزادی کلیه رسانه ها اعم از مطبوعات و رسانه های صوتی تصویری و مجازی، رفع سانسور و توقیف از کلیه ی نشریات توقیف شده، گسترش کانالهای تلویزیونی غیردولتی و ماهواره ای، رفع فیلترینگ از اینترنت، امکان دسترسی آسان به رسانه های فوق الذکر، تصفیه رادیو وتلویزیون از دروغ پردازان و تشنج آفرینان.

4- به رسمیت شناختن حق فعالیت قانونی احزاب سیاسی، جنبش دانشجوئی و زنان،NGO ها و نهادهای مدنی، اتحادیه های مستقل کارگران و کارمندان، و حق تجمعات اعتراضی مسالمت آمیز مطابق اصل 27 قانون اساسی.

5- استقلال دانشگاهها، سپردن امور دانشگاهها به شیوه دموکراتیک به دست دانشگاهیان، خروج نیروهای نظامی و شبه نظامی از دانشگاه ها و انحلال شورای غیرقانونی عالی انقلاب فرهنگی.

6.محاکمه عاجل شکنجه گران، قاتلان، آمران و عاملان جنایات گذشته بویژه چند ماه اخیر.

7.استقلال قوه قضائیه از طریق انتخابی کردن ریاست آن، انحلال دادگاههای ویژه غیرقانونی، تصفیه قوه قضائیه از قضات ناعادل و گوش بفرمان، برحذرداشتن مقامات قضائی از ایراد خطابه های سیاسی و اجرای منویات مقامات مافوق (دادگاههای فرمایشی) بجای اجرای بیطرفانه و عادلانه قانون.

8. خروج نیروهای نظامی انتظامی امنیتی از قلمرو سیاست و اقتصاد و فرهنگ، و اکتفا به وظایف حرفه ای.

9. رعایت استقلال اقتصادی و سیاسی حوزه های علمیه و دولتی نشدن روحانیت. استخدام نکردن تریبون نمازهای جمعه برای صدور احکام خلاف شرع و قانون (از قبیل محارب، مفسد فی الارض، مرتد و باغی).

10. انتخابی کردن، نقدپذیر و پاسخگو کردن همه متصدیان رده اول کشور ومحدود کردن دوره تصدی آنان.

بیانیه زنان: راه حل پنج ماده ای ما زنان برای برون رفت از "بحران"

1- لغو کلیه قوانین تبعیض آمیز و ضد زن موجود از جمله: قوانین مربوط به ازدواج، طلاق، چند همسری، حضانت، ارث، شهادت و...
2- به رسمیت شناخته شدن حق زن بر بدن و ذهن خویش؛ شامل لغو حجاب اجباری و برقراری آزادی پوشش، آزادی انتخاب همسر و آزادی انتخاب گرایش جنسی
3- رفع خشونت علیه زنان در کلیه عرصه های خصوصی و اجتماعی و جرم شناختن آزار جنسی دختران، قتل و خشونت "ناموسی"
4- جدایی دین از دولت
5- محاکمه کلیه دست اندرکاران، عاملان و آمران جنایات سه دهه گذشته

بیانیه سی و یک تن از روشنفکران و فعالان سیاسی درباره جنبش سبز مردم ایران
به عنوان بخشی کثرت باور از حامیان جنبش سبز مردم ایران، ضمن پشتیبانی از مطالبات مطرح شده در بیانیۀ هفدهم مهندس میرحسین موسوی، با درک ضرورت زمان ولزوم همبستگی:
1-تعیین تکلیف مردم با استبداد موجود در انتخاباتی آزاد و نظارت شده از سوی مراجع ذیصلاح بین المللی
2-برپاییِ نظامی مبتنی بر جداییِ نهادِ دولت از نهادِ دین، در قالب اعلامیۀ جهانیِ حقوق بشر،
3-تفکیک قوای قانونگذاری، اجرایی و قضایی، وحفظ استقلال قوه ی قضایی، با آرای آزادانۀ مردم ایران
4-دل بستن به اصلاح در چارچوب نظام خودکامۀ ولایت مطلقۀ فقیه، که در قانون اساسی کنونی رسمیت یافته است، دور از واقع بینی و نادیده گرفتن خواست‌های ریشه دار مردمی است که جنبش سبز را به راه انداخته اند

بيانيه‌ی «پشتيبانان سکولار جنبش سبز ایران» با محوریت لغو هرگونه تبعیض

1- مشکل اصلی و تاريخی ملت ايران تحمل رنج مدام ناشی از سلطه ی انواع تبعيض ها بوده است.

2- ساختن جامعه ی نوينی که بر اساس قوانين ناشی از اراده ی عموم مردم اداره شده و «همه ی ايرانيان» را فارغ از هر گونه هويت مذهبی، قوميتی، جنسيتی، زبانی و فرهنگی، به يکسان و بی هيچ تبعيضیمی‌نگرد.

3- برخورداری ايرانيان، بعنوان مالکان حقيقی کشورشان، از همه ی حقوق مندرج در اعلاميه ی حقوق بشر، بدور از هرگونه شرط مذهبی يا غير مذهبی

4- حفظ يک ايران يکپارچه با برانداختن انواع تبعيض های قومی و سرزمينی و فرهنگی

5- توجه به ميراث های گوناگون فرهنگی «همه ی ايرانيان» برای تقويت يک حس عميق پيوند خوردگی با هويت ايرانی

6- هيچ فرد و گروهی از لحاظ مالکيت بر حاکميت و اداره ی مملکت و برخورداری از مواهب آن بر ديگران برتری نداشته و دارای امتيار ويژه ای نباشد.

7- استقرار شايسته سالاری در کشور

8- احترام به مالکيت خصوصی در عین سیاست تعديل اجتماعی

9- استقرارحکومتی غير مذهبی و غير مکتبی تا هيچ گروه و قشر اجتماعی نتواند ارزش های خاص خود را بر ديگران تحميل کند

10- عدم تحمیل ارزش ها، مناسبت ها و اعياد و سوگواری های توسط یک گروه بر ديگر گروه ها

11- به رسميت شناختن اختيارات درونی گروه های بزرگ و کوچک اجتماعی و جلوگیری از هرگونه تحميل در مورد مذهب، زبان، ارزش های فرهنگی،

12- هيچ مقامی نتواند غيرمسئول و غيرپاسخگو به مردم و نمايندگانشان باشد و خود را تافته ای جدا بافته تلقی کند.

13- اهميت «تحزب» در کار سياسی هيچ شخصيت و حزبی نمی تواند برای هميشه در قدرت بماند

14- ملت همواره بايد از حق بازبينی، انتقاد، اعتراض، اجتماعات مسالمت آميز و اعتصاب های قانونی بوسيله ی نمايندگان برگزيده ی خود برخوردار باشد. به موازات اين امر، آزادی مطبوعات و رسانه ها بايد بوسيله ی حکومت قانونی تضمين و حمايت شود. رسيدگی به هرگونه شکايتی در مورد مطالب پخش شده از سوی رسانه ها با قوه ی مستقل قضائی است

15- نيروهای مسلح کشور و نيروهای انتظامی و فرماندهان آنان نبايد حق شرکت در فعاليت های سياسی و اقتصادی را دارا باشند

مشترکات جنبش سبز- احمدقابل
1- نفی استبداد و تحقق حاکميت ملی مبتنی بر دموکراسی

2- مبنا قرار دادن تمامی قوانين کشور بر «حقوق بشر»
3- حق آزادی بيان
4- حفظ اتحاد ملی و يکپارچگی سرزمين ايران
5- نفی خشونت.
اگر قانون اساسی با اين خواست‌ها مطابقت دارد بايد به اجرايش کوشيد و اگر منافات دارد بايد آن را با اين خواست‌ها وفق داد.

مطلب مرتبط: در مسیر باد به نام سکولاریسم! عبدی کلانتری

در «بیانیهء سی و یک تن از روشنفکران و فعالان سیاسی درباره جنبش سبز مردم ایران» که در میان امضا کنندگان اش نام هایی چون باقرپرهام، آرامش دوستدار، و ماشاألله آجودانی آمده، جملهء ابهام برانگیزی وجود دارد که به نظر می رسد منحصراً بنا به مصلحت آتمسفر سیاسی ملی ـ مذهبی نوشته شده؛ این جمله می گوید، «ضمن پشتیبانی از مطالبات مطرح شده در بیانیهء هفدهم مهندس میرحسین موسوی، با درک ضرورت زمان ولزوم همبستگی، بر این عقیده ایم که . . .» از این جمله چنین برمی آید که امضاکنندگان تنها به خاطر «ضرورت زمان و لزوم همبستگی» از بیانیهء مهندس موسوی حمایت می کنند نه اینکه به آن باور دارند.

روشنفکران سکولار نیازی به این دوپهلوگویی ِ ناصادقانه ندارند. باید با شهامت همان را که باور دارند بنویسند، درست همان طور که روانشاد مصطفی رحیمی سی سال پیش نوشت و هشدارهای لازم را به مردم داد. نمونهء رفتار «به نعل و به میخ» ناصادقانه و شبه روشنفکری را در »بیانیهء ۵۴ روشنفکر« به وضوح بیشتری می بینیم که به قول خودشان از « بن مايه ی» (!) مواضع موسوی دفاع می کنند. (بیانیه ای که در آن «هویت اسلامی» ملت ایران، سرسپردگی به امام حسین و امام خمینی و ولایت فقیه و حکومت اسلامی بازهم مورد تأکید قرار گرفته است و پیشنهاد «آشتی ملی» با بلوک قدرت حاکم را روی میز می گذارد.)

برعکس دو بیانیه بالا، نمونهء شفاف گویی را در بيانیهء دیگری به عنوان »ما ايرانی بی تبعيض می خواهيم« داریم که در آن به روشنی گفته شده که، «سی سال قانون شکنی، ايجاد خفقان، نابودی آزادی بيان، برقراری زندان های عقيدتی، اعمال شکنجه، انجام قتل های زنجيره ای و کشتارهای دسته جمعی، و بی اعتنائی به تک تک مفاد اعلاميه جهانی حقوق بشر و کنوانسيون های بين المللی، اين نکته را روشن ساخته است که نظام فعلی مسلط بر ايران، در تماميت ساختارها و قانون اساسی اش، مشروعيت و حقانيت خود را بکلی از دست داده است.» در بیانیهء اخیر، «حداقل» آن چیزی که می توان به درستی دموکراتیک و سکولارش خواند آمده بدون آنکه از واقع بینی دور افتاده باشد؛ از این «حداقل تر»، فقط تکرار کسالت بار انشانویسی های همیشگی در مسیر باد است

نگاهی سیستمی به ریشه استبداد و توسعه‌نیافتگی

2010-01-19T19:38:00.002+03:30

اگر وضعیت یک کشور را با توجهبه معیارها و شاخص‌ها و داده‌های موجود بسنجیم و آن را با اصطلاح توسعهیافتگی/ نیافتگی بیان و با دیگر کشورها مقایسه کنیم، مشکلات وعقب‌ماندگی‌های موجود نمایان می‌شوند. رتبه‌بندی کشورها بر این اساس نشاندهنده‌ی این واقعیت هستند که توسعه‌یافتگی با دموکراسی رابطه‌ی مستقیمدارد. اما از طرف مقابل، ریشه‌ی توسعه‌نیافتگی -و به طریق اولی، استبداد-چه می‌تواند باشد؟

در این نوشتار در مورد مهم‌ترین پاسخ‌ها به این پرسش توضیح داده می‌شود؛ اما بدنیست حرف آخر را اول بزنم که براساس دیدگاه سیستمی (سیستم= مجموعه ای ازاجزای به هم پیوسته با تأثیر بر یکدیگر و تعامل با هم) تمامی موارد اشارهشده بر هم تأثیر متقابل دارند و لذا نگاه یک‌بعدی نوعی ساده‌انگاری ویک‌طرفه به قاضی رفتن است.

1- مردم

1-1- مردم لایق حکومت خود هستند:احمد کسروی معتقد بود که درد اصلی جهل و ناآگاهی مردم است. در کتاب "جامعهشناسی نخبه‌کشی" می‌خوانیم: «...می‌خواستم با این طرز فکر که اگر امیرکبیرزنده بود یا اگر علیه مصدق کودتا نمی‌شد یا اگر فلانی سر کار بیاید چنین وچنان می‌شود به مبارزه برخیزم و نشان دهم که ساختارهایسیاسی-اجتماعی-اقتصادی-فرهنگی تاب تحمل اصلاحات این بزرگان را نداشتند».«ملت، نخبگانی را که به عدالت پایبند بودند و در مقابل بیگانه ایستادهبودند مغبوض داشته‌اند.» «فساد دستگاه اداری مملکت، بازتاب شخصیت فرهنگملی ایران است...» «[مصدق] می‌گفت گریز [مردم] از آزادی باعث رشد مستبدخودکامه می‌شود» [1].

2-1- سرمایه اجتماعی:سرمایه‌ی اجتماعی در رفتار، پیوند، تعامل و کنش افراد جامعه با یکدیگرنهفته یا آشکار است. اعتماد بین مردم، هنجارهای اجتماعی (مانندمسئولیت‌پذیری و همکاری) و سازمان‌ها و شبکه‌های مشارکتی رسمی و غیر رسمی(تشکل‌‌ها و انجمن‌ها) که در مجموع جامعه‌ی مدنی را شامل می‌شود ازمعیارهای اصلی سرمایه اجتماعی هستند. توكويل و پاتنام، به خوبي نقشتشكل‌هاي اجتماعي و مشاركت مردمي را در شكل‌گيري دموكراسي ايالات متحده وایتالیا توضيح داده‌اند [2].

2- حکومت (مدیریت/ ساختار و مجریان حکومت):برنامه‌ریزی توسعه، سرمایه‌گذاری و قدرت اجرایی در اختیار حکومت است.همچنین از نظر فوکویاما، حکومت بر سرمایه‌ی اجتماعی تأثیر می‌گذارد. ازطرفی تحدید و یا تهدید و سرکوب جامعه ‌مدنی و جلوگیری از آگاهی مردمبه ‌وسیله‌ی سانسور مطبوعات، فیلتر اینترنت، حبس روزنامه‌نگاران، انحصاررادیو و تلویزیون نشان‌دهنده‌ی این واقعیت‌اند که حکومت‌های استبدادیمحتاج نادانی مردم تحت حاکمیت خود هستند. ایرادهای ضد دموکراتیک یک کشوراز جمله تبعیض و نابرابری در متن قانون اساسی از چالش‌های ساختاری یکحکومت با دموکراسی و توسعه به شمار می‌آیند.

3- روشنفکران و نخبگان:روشنفکران، پرچمداران دموکراسی و آزادی در جامعه هستند. لاري دياموند دراين باره مي‌گوید: «نه فرهنگ، نه تاريخ و نه فقر هيچ يک موانع اساسي وغيرقابل رفعي در برابر دموکراتيک شدن نيستند... تحقق دموکراسي به هيچپيش‌شرطي نياز ندارد مگر به اراده و خواست نخبگان سياسي [3].

دکتر بشیریه، درباره‌ی نقشنخبگان حاکم در گذار به دموکراسی می‌نویسد: «گذارهایى که در ربع قرن اخیربه دموکراسى به صورت توفیق‏آمیز اتفاق افتاد، بر اساس تحلیل‏هاى دقیق وعلمى چنین نظریه‏پردازانى، یا محصول پیمان اجتماعى و قرارداد و یا محصولتحمیل نظر و خواست برخى از نخبگان که داراى گرایشات دموکراتیک بودند بربخش‏هاى دیگر صورت گرفت.» وی انسجام ساختاری، انسجام ارزشی و انسجامدموکراتیک نخبگان حاکم را سه عامل مؤثر در این زمینه عنوان می‌کند. [4]

4- موقعیت جغرافیایی و منابع طبیعی:مارکس در نوشته‌های خود توانست تفاوت تمدن‌های شرقی و غربی و علت استبداد درجوامع شرقی را بیابد. البته پیش از او نیز بسیاری به این مورد پرداختهبودند. در نظریات مارکس، از یک طرف روند تاریخ پیش از سوسیالیسم بهنظام‌های اشتراکی ابتدایی، برده‌داری، فئودالیم، سرمایه‌داری تقسیم می‌شودو از طرف دیگر نظام آسیایی مطرح می‌شود که مستقل از نظر نخست اوست. درشیوه‌ی تولید آسیایی، حکومت مرکزی عامل مستقیم استثمار مردم است.

مارکس می‌گوید ارزش افزوده درجامعه‌ی برده داری توسط برده‌دار، در جامعه ی فئودالی توسط فئودال، درجامعه‌ی سرمایه‌داری توسط سرمایه‌دار و در جامعه آسیایی به‌وسیله‌ی حکومتغصب می‌شود و از این‌رو تضاد عمده‌ی اجتماعی در شرق بین توده‌ها و حکومتشکل می‌گیرد. وی علت شکل‌گیری استبداد در شرق را در این می‌داند که تولیدکشاورزی نیازمند آبیاری مصنوعی از طریق کانال‌کشی و استفاده‌ی مشترک از آببود و این کار با دخالت مستقیم حکومت متمرکز ساخته بود؛ این امر موجبافزایش تمرکز حکومت می‌شود و استبداد شرقی نام می‌گیرد. [5]

همچنین از عوامل و منابع طبیعی می‌توان به نفت اشاره کرد که به "بلای سیاه" نیز مشهور شده است.

5- عوامل خارجی: دخالت کشورهای خارجی و قدرت‌های منطقه‌ای و منافع آنها در امور داخلی یک کشور تأثیرگذار هستند. برای نمونه دخالت آشکار عوامل خارجی به شکل کودتا در کشورهای ایران و گواتمالا به وسیله‌ی دولت آمریکا روی داده است. اگرچه تا پیش از انقلاب 57 علت اصلی عقب‌ماندگی کشور به استعمار و امپریالیسم نسبت داده می‌شد اما پس از آن این دیدگاه تا حد زیادی تعدیل شد و نگاه‌ها بیشتر به سمت عوامل داخلی بازگشت.

-----

منابع:

1- جامعه شناسی نخبه‌کشی، علی رضاقلی، چاپ بیست و پنجم، نشر نی، 1385.

2- نگاه کنید به: مشارکت مدنی، جامعه مدنی و دموکراسی در همین وبلاگ

3- نقش فرهنگ در گذار به دموکراسي، هومان دوراندیش، اعتماد، 31/5/1388.

4-نقش نخبگان در گذار به دموکراسی، حسین بشیریه، جنبش راه سبز، 18/8/1388.

5- تبارشناسی استبداد ایرانی ما، هوشنگ ماهرویان، نشر بازتاب نگار، چاپ دوم، صص21-24.

- تصویر از اینترنت

------

(منتشر شده در وبسایت نیم نما)

تهران؛ جهنمی با هیزم نفت!

2009-12-17T22:04:00.002+03:30

جلسه، رأس ساعت شش و نیم عصر در دارآباد تهران، منزل کیوان صمیمی شروعمی‌شد. با یک حساب سرانگشتی، چهار ساعت از اصفهان تا تهران و یک ساعت ونیم از جنوب تا شمال تهران کنار گذاشتم و استارت خودرو را ساعت یک ظهر ازمقابل خانه زدم. حساب سرانگشتی در قسمت اول معادله درست از کار در آمد. ازعوارضی تهران که گذشتم، ساعت، 5 عصر را نشان می‌داد. اما قسمت دوم معادلهکار دستم داد. طی کردنِ خیابان نواب، بزرگراه چمران و از پل پارک وِی تامیدان تجریش، در حدود زمانی که اصفهان تا تهران طول کشید، زمان برد! اولخواستم منصرف شوم و برگردم اما گفتم تا اینجا آمده‌ام دست کم یک سلامیکرده باشم. ساعت 8 شب زنگ را زدم. گفتند به علت ترافیک، جلسه با یک ساعتتأخیر شروع شده است. این موضوع به یک‌سال پیش، چنین روزهایی باز می‌گردد؛از افرادی که آنجا نشسته بودند، کیوان صمیمی، احمد زیدآبادی، حسن اسدی و ساسانآقایی الان در زندان هستند! بحث من در اینجا اما نه درباره‌ی سیاست که درمورد شهر تهران است. شهری که ترافیک، دود، شلوغی و سردرگمی از عناصر ذاتیآن هستند.

در چند روز اخیر، بحران آلودگی‌ هوای تهران باز تیتر اول رسانه‌ها بود و البته در این موقع از سال، پدیده‌ی وارونگی هوایی (Inversion) بیش از پیش به این آلودگی دامن می‌زند. درحالی‌که رییس انجمن آسم و آلرژی ایران اعلام کرد«بر اساس تحقیقات اخیر 35 و 4 دهم درصد از جمعیت 10 میلیونی شهر تهران،علائم آسم را نشان می‌دهند» و مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران بااشاره به جدیدترین اندازه گیری های انجام شده گفت «میزان آلاینده سرطان‌زای شناخته شده بنزن در هوای پایتخت حداقل بیش از 10 برابر استانداردهای جهانی است»، معاون پلیس راهور تهران اعلام کرد«برنامه‌‌ی جامع کاهش آلودگی هوای تهران شکست خورده است». در این بین،‌متولیان امر و سازمان محیط زیست گویا قصد دارند به جای چاره، بر این موضوععینی هم سرپوش بگذارند و آن را سانسور کنند.

صحبت کردن درباره‌ی آلودگی هوا، افزایشجمعیت و مهاجرت، ترافیک و احتمال وقوع زلزله در تهران که هر از گاهیخبراول رسانه‌ها می‌شوند، تکرار مکررات‌اند، اگرچه هربار میزان و شدتبیشتری نسبت به دفعه‌ی قبل دارند. بر اساس توسعه‌ی دیمی (هرچه پیش آید خوشآید) گویی راهی برای رهایی از آن نیز هیچ‌گاه ‌اندیشیده نمی‌شود. انتقالپایتخت از تهران که به تازه‌گی در مجمع تشخیص مصلحت نظام مطرح شد نیزبیشتر به پاک کردن صورت مسئله می‌‌ماند.

امکانات و خدمات و زرق و برق موجود دربسیاری از نقاط تهران، شاید برخی را به این نتیجه برساند که تهران را نماد"توسعه‌یافتگی" ایران بدانند یا آن‌طور که کم و بیش شنیده‌ایم، ایران رادر تهران خلاصه ‌کنند. اما اگر در معنای توسعه دقیق شویم که به طور خلاصهیعنی "بهتر شدن وضعیت زندگی فرد و جامعه" و "تولید و توزیع مناسب امکانات"و این تعریف را با تهران و وضعیت زندگی در آن بسنجیم، از یک سو با تخریبمحیط زیست و تهدید سلامتی انسان‌ها و از سوی دیگر با جامعه‌ا‌ی به شدتمصرف کننده و متکی به نفت روبرو هستیم.

عامل مهمی که تهران را به این شکل به مرزانفجار رسانده، توسعه‌ی نامتوازن در سطح کشور است که خود از جلوه‌هایتوسعه‌نیافتگی به شمار می‌آید. در واقع سیاست توسعه در مرکز به بیماریبزرگ‌سری در تهران انجامیده است. این تمرکزگرایی در اواسط دوران قاجاریهبه آرامی آغاز گردید و در دهه‌ی 1350 پس از اصلاحات ارضی و افزایش قیمتنفت و گسترش مهاجرت به شهرها شدت گرفت. شاه سابق بر اساس پارادایم مدرنیزاسیون گفته بود به جای اینکه امکانات را به روستاها ببریم، روستاییان به شهر بیایند و امکانات دریافت کنند.

این روند، اگرچه در اوایل انقلاب رشد کمیداشت اما با ادامه یافتن همان سیاست، رفته رفته اوج گرفت. با نگاهی بهنقشه‌ی آمایش سرزمین و توسعه‌ی کشور، چند شهر بزرگ و در رأس آنها تهران ازنظر سرانه‌ی امکانات و صنایع بزرگ بسیار پررنگ‌تر از دیگر نقاط دیده‌می‌شوند و خواه ناخواه جمعیت به این سمت هجوم می‌برند؛ به گونه‌ای که ‌یککریدور توسعه را در مرکز می‌توان فرض کرد که در آن، همه‌ی راه‌ها به تهرانختم می‌شوند. تهران شهری است که بوی نفت می‌دهد و با تزریق مداوم این مادهرشد کرده است.

روی دیگر این سکه، همانا مهاجرت، محرومیت، فقر و ویرانی و توسعه‌نیافتگی روستاهاو شهرهای حاشیه‌ای و حاشیه‌ی شهرهاست. همچنین، بررسی نقشه‌های آمایشسرزمین کشور نشان می‌دهند که در طول چند دهه‌ی گذشته، استان‌های حاشیه‌یکشور به ویژه کردستان و سیستان و بلوچستان با روندی نزولی از نظرتوسعه‌یافتگی روبرو بوده‌اند. سفرهای استانی احمدی‌نژاد و برگزاری هیاتدولت در استان‌های کشور در چند سال اخیر نیز نه تنها راه حل این مشکلاتنیستند بل‌که با شیوه‌های پوپولیستی تنها بر هزینه‌ها می‌افزایند.

اختصاص بودجه‌ی نفت به منظورسرمایه‌گذاری در تولید، برنامه‌ریزی منطقه‌ای، آمایش سرزمین و اختصاصامکانات زیربنایی متناسب با استعداد و ویژگی‌های هر منطقه و ایجاد نوعیفدرالیسم در کشور می‌تواند موجب تمرکززدایی از پایتخت شود.

قانون اساسی و قضیه‌ی حیات و ممات ما (3)

2009-12-12T11:48:00.002+03:30

شکل حکومت جمهوری است. جمهوری به همان معنا که در همه جا جمهوری است. آیت‌اله خمینی، 1357/8/22

پس از اینکه اصلاح‌ناپذیری نظام سلطنتیبه اثبات رسید و حتا تلاش بختیار برای ایجاد دولتی دموکراتیک به جهت اینکه چارچوب حکومت از نظر مردم و مخالفان امتحان خود را پس داده بود راه بهجایی نبرد، انقلاب 57 با کمترین هزینه‌ رقم خورد.

تدوین قانون اساسی جدید، چند ماه ماندهبه انقلاب، نزد آیت‌اله خمینی و اطرافیانش در پاریس مطرح شده بود. وی، دراین زمان از جمهوری و حقوق بشر صحبت به میان آورده بود [1]؛ آیت‌الهخمینی پس از ورود به ایران، مهدی بازرگان را به ریاست دولت موقت برگزید وبرگزاری رفراندوم برای حکومت جدید و تشکیل مجلس مؤسسان برای تهیه‌ی قانوناساسی را بر عهده‌ی وی گذاشت. پیش‌نویس قانون اساسی به دست چند حقوقداناندر دولت موقت نوشته شد و اگرچه شرط کاندیدا شدن رئیس جمهور و انتخابنخست‌وزیر "مسلمان" بودن آنها در آن وجود داشت، اما ظهور یک جمهوری درایران را نوید می‌داد و به امضای شخص آیت‌اله خمینی نیز رسیده بود [2].

اما پس از آن، به جای مجلس مؤسسان، بهمجلس ۷۵ نفره‌ای که 80 درصد آن معمّم بودند و ریاستش را آیت‌اله بهشتی برعهده داشت رفت و در آنجا اضافه کردن اصل ولایت فقیه به آن مطرح شد که باوجود مخالفت‌هایی، در نهایت به تصویب رسید. سرانجام در 12 آذر 1358 در یکهمه‌پرسی، 75 درصد مردم به آن، به عنوان "قانون اساسی جمهوری اسلامی" رأیدادند. [3][4].

هرچند آیت‌اله خمینی اندیشه‌ی بنیادینخود درباره‌ی حکومت را ده سال پیش از آن در درس‌های نجف ارائه داده و درکتابی به نام حکومت اسلامی یا ولایت فقیه گردآوری شده بود، اما در زمانانقلاب صحبتی از ولایت فقیه به میان نیاورد تا این که در 1358/6/23 درفاصله‌ی رفراندوم برای جمهوری اسلامی (فروردین 58) و همه‌پرسی برای قانوناساسی (آذر 58) این مسئله را مطرح نمود.

بر اساس جمهوری، مردم حق دارند بدونخون‌ریزی حاکمان خود را عزل و نصب ‌کنند؛ حال آن که بر اساس ولایت فقیه،این فقیه است که بر مردم ولایت و قیمومیت دارد. تاکنون دو نفر در مقامولایت فقیه در ایران قدرت را در اختیار داشته‌اند:

1. آیت‌اله خمینی؛که در این باره در كتاب‌ ولايت‌ فقيه‌ مي‌گويد: «مردم ناقص‌اند و نیازمندکمال‌اند وناکامل‌اند، پس به حاکمی که قیم امین صالح باشد محتاجند.» [5] و«ولایت فقیه واقعیتی جز قرار دادن و تعیین قیم برای صغار ندارد.اگر فقیهدرکار نباشد، ولایت فقیه درکار نباشد طاغوت است. یا خدا است یا طاغوت. اگررئیس‌جمهور با نصب فقیه نباشد طاغوت است.» [6].

2. آیت‌اله خامنه‌ای؛که درباره‌ی ولایت فقیه معتقد است: «... بر اساس مذهب شيعه همه مسلمانانبايد از اوامر ولائى ولى فقيه اطاعت نموده و تسليم امر و نهى او باشند.التزام به ولايت فقيه قابل تفكيك از التزام به اسلام و ولايت ائمّهمعصومين(ع) نيست … تصمیمات و اختیارات ولی فقیه در مواردی که مربوط بهمصالح عمومی اسلام و مسلمین است، در صورت تعارض با اراده و اختیار آحادمردم، بر اختیارات و تصمیمات آحاد امّت مقدّم و حاکم است.» [7]

در سال 1368، قانون اساسی در برخی اصولاصلاح شد و با توجه به اختلاف‌ بین رئیس جمهور و نخست‌وزیر، ضمن حذف پستنخست‌وزیری، ولایت فقیه نیز به ولایت مطلقه‌ی فقیه تغییر کرد و شرط مرجعیتاز آن برداشته شد.

اما علاوه بر اصل ولایت فقیه و اختیارات (اصول 57 و 119)، قانون اساسی فعلی جمهوری اسلامی ایران در پاره‌ایموارد تبعیض‌آمیز و واجد نابرابری است که می‌توان به نابرابری بین زن ومرد، نابرابری بین مسلمان و نامسلمان، نابرابری صنفی (فقها و قیمومیتسیاسی) اشاره کرد [8]. همچنین، بسیاری از اصول قانون اساسی فعلی قید "بهشرط آنکه با اسلام منافات نداشته باشد" را با خود دارند و بر اساس اصل98، تفسیر قانون اساسی به شورای نگهبان مربوط می‌شود که اعضای آن منتصبرهبر و رئیس قوه‌ی قضائیه‌ی منتصب رهبر هستند.

قانون اساسی و حیات و ممات ما- بخش اول

قانون اساسی و حیات و ممات ما- بخش دوم

منابع برای مطالعه‌ی بیشتر:

1. گفته‌های آیت الله خمینی در پاریس

2. متن پيش‌نويس قانون اساسی تهیه شده در سال ۱۳۵۸، وب سایت مهندس عباس امیرانتظام

3. از قانون اساسی بدون ولایت فقیه تا ولایت مطلقه فقیه‌، مصاحبه با عبدالکریم لاهیجی، دویچه وله

4. چگونگی ورود اصل ولایت فقیه در قانون اساسی ، وبلاگ انقلاب 57.

5. ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، روح‌الله الموسوی الخمینی، ص 58.

6. صحیفه‌نور، ج9، ص253. (به نقل از منبع 4)

7. احكام تقليد - ولايت فقيه و حكم حاكم‏، استفتائات از آیت‌الله خامنه‌ای

8. مانیفست جمهوری‌خواهی، اکبر گنجی، زندان اوین، 1381؛ فصل دوم: امكان‌ و امتناع‌ اصلاحات‌ (اصلاح‌پذيري‌ نظام‌؟)

* متن قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ویکی‌نوشته
-----------------------
* منتشر شده در نیم ‌نما

قانون اساسی و قضیه‌ی حیات و ممات ما (2)

2009-12-03T01:36:00.005+03:30

«شخص پادشاه از مسئولیت مبراست و وزرای دولت در هر گونه امور، مسئول مجلسین هستند.»

اصل ۴۴ متمم قانون اساسی مشروطه ^[1]

قانون اساسی مشروطه ایران در دوران چهار پادشاه تجربه شد. هیچ‌یک از آنهانتوانستند با آن کنار آیند و به سلطنت بسنده کنند و در امور حکومتی واردنشوند. و همگی یک واقعیت را ثابت کردند که در ایران، در یک زمان نمی‌توان "دموکراسی"و "شاه" را با هم داشت. پس از اینکه محمدعلی‌شاه قاجار، مشروطیت و انتقالقدرت از شاه به مجلس را تحمل نکرد و با توپ و تانک کار آن‌را یکسره کرد(اگر چه در نهایت تاج و تخت خود را بر سر این کار گذاشت و با مقاومت مردم،از پادشاهی برکنار و به روسیه تبعید شد) فرزندش احمدشاهِ در فرنگ نشسته بارها فرمان به عزل و نصب نخست وزیران داد و در نهایت حکم به عزل رضا پهلوی رئیس‌الوزرا داد که با مقاومت مجلس روبرو شد.

مجلسپس از چندی، سلطنت را از خاندان قاجار به پهلوی منتقل کرد. سلسله‌ی پهلویبا رضاشاه آغاز کرد و با سقوط فرزندش محمدرضا شاه در سال 1357، دفتر قانوناساسی مشروطه نیز بسته شد. اما مصدق فردی بود که ایستادگی او بر سرمشروطیت و قانون اساسی مشروطه، با دو پادشاه پهلوی به چالش‌هایی تاریخیانجامید.

قانون اساسی؛ مصدق و رضاشاه
مصدقاز رضاخان رئیس‌الوزرا حمایت می‌کرد و اقدامات او در جهت امنیت و رفاهمردم را می‌ستود. اما با پادشاه شدن او مخالف بود. در جلسه‌ی مجلس در 9آبان 1304 به قصد تغییر سلطنت از قاجار به پهلوی، مصدق طرفدار حکومتمشروطه‌، مخالفت خود را با دو مورد ابراز نمود:

1- تغییر قانوناساسی: «قانون اساسی یک اصولی را داراست و یک معروفیتی را پیدا کرده استکه این معروفیت را بنده گمان نمی‌کنم در هر موقعی برای هر قانونی پیداشود... که حتی‌المقدور تا یک قضیه‌ی حیاتی و مماتی پیدا نشود نبایستی تغییر داد. مگر با بودن یک شرایطی که لازم برای تغییر قانون اساسی است.»

2-تغییر سلطنت: «خوب اگر شما می‌خواهید که رئیس‌الوزرا شاه بشود با مسئولیت،این ارتجاع و استبداد است و در دنیا هیچ سابقه ندارد که در مملکت مشروطهپادشاه مسئول باشد. و اگر شاه بشوند بدون مسئولیت، این خیانت به مملکتاست؛ برای اینکه یک شخص محترم و یک وجود مؤثری که امروز این امنیت و آسایشرا برای ما درست کرده و این صورت را امروز به مملکت داده است برود بی‌اثرشود... من در این مملکت همچو کسی سراغ ندارم.» ^[2]

قانون اساسی؛ مصدق و محمدرضاشاه
نزاعمصدق و محمدرضاشاه در چندین جا نمود یافت. یکی حمله به منزل مصدق و تهدیدجانی او در اسفند 1331 که منجر به اختلاف دربار و دولت و سپس تشکیلکمیته‌ی هشت نفری رفع اختلاف شد و در نهایت قرار بر آن گردید که شاه سلطنتکند و نه حکومت.

دیگر بار، مصدق از شاه وزارت جنگ را خواست.قانون اساسی، شاه را فرمانده‌ی کل ارتش ایران قرار می‌داد؛ اما در عین حالوی را موظف به مشورت با دولت برگزیده می‌کرد. شاه نپذیرفت و مصدق بلافاصلهدر 26 تیر 1331استعفا کرد اما بعد از چهار روز با اعتصاب گسترده‌ی مردم بهسمت خود بازگشت.

این اختلاف، بار دیگر و در کشاکش کودتای 28 مردادبه اوج خود رسید. مصدق با برگزاری رفراندوم و به دست آوردن اکثریت مطلقآرا، مجلس را منحل کرد. در 22 مرداد، شاه فرمان عزل دکتر مصدق و فرمانانتصاب زاهدی را امضا کرد، در حالی‌که شاه رأساً حق عزل و نصب وزیران راندارد؛ اما در غیاب (انحلال) مجلس تکلیف چیست؟

1- این فرمان، از جهاتی مخدوش است و ظن سفید مهر دادن شاه و تغییر در تاریخ آن و مشکوک بودن نحوه ابلاغ فرمان عزل می‌رود.
2- مخالفان دکتر مصدق رفراندمی را که او برگزار کرد را خلاف قانون اساسیمی‌دانند. نتیجه آن رفراندم هم انحلال مجلس بود، بنابراین، به نظر مخالفاندکتر مصدق، مجلس منحل نشده بود و وجود داشت. استعفای 50 نماینده‌ی طرفدارمصدق نیز مجلس را از رسمیت نمی‌انداخت چرا که تا 15 روز، این استعفاقانونی به حساب نمی‌آمد. پس از نظر مخالفان مصدق، فرمان عزل در زمان غیبتمجلس صادر نشده بود. شاه، خود در در ۲٨ آذر ۱٣٣۲ فرمان انحلال مجلسینشورای ملی و سنا را صادر کرد؛ پس وجود مجلس را تایید می‌کرده است؛ و مصدقدر 25 مرداد مجلس را منحل کرده در حالی‌که فرمان عزل 3 روز قبل از آن صادرشده بود. ^[3]

کینزر در "همه‌ی مردان شاه" می‌نویسد پس از استعفای مصدق در تیرماه 1331 واعتصاب گسترده‌ی مردم در سراسر کشور که شاه را مجبور به پذیرش نخست وزیریاو می‌کرد، محبوبیت مصدق به اندازه‌ای بود که می‌توانست قانون اساسی رابه جمهوری تغییر دهد و خود، بدون دردسر رئیس‌جمهور شود. اما او بلافاصله پس ازبازگشت به سمت نخست‌وزیری، پشت یک جلد قرآن -که برای شاه سابق فرستاد- سوگند یاد کرد که به قانوناساسی و سلطنت محمدرضاشاه وفادار بماند و تا آخر هم بر حرف خود ایستاد.

مصدق یک مشروطه‌خواه تمام عیار بود و سرانجام به نوعی قربانی همین مشروطه شد. او چند روز مانده به کودتا، مجبور به پنهان کردن حکم عزل خود گردید که با هجوم نیروهای نظامی و اراذل و اوباش به منزلش در روز کودتا، درون گاوصندوق او یافت شد. در حالی که دکتر حسین فاطمی، وزیرخارجه‌ی دولت او یک جمهوری‌خواه بود و چالش دربار و دولت را به خوبی درک می‌کرد و از این رو خواستار برچیده شدن نظام سلطنتی و جایگزینی آن با نظام جمهوری بود و جان خود را بر سر همین دیدگاهش گذاشت.

بخش نخست: قانون اساسی و قضیه‌ی حیات و ممات ما (1)

(ادامه دارد)

-----------------------------

منابع برای مطالعه‌ی بیشتر

1. قانون اساسي مشروطه ۵۱ اصل داشت كه تقريباً تمامي اين اصول صرفاًمربوط به نحوه تشكيل مجلس شوراي ملي و مجلس سنا است. متمم قانون اساسي بهفاصله كمتر از يك سال بعد از تصويب قانون اساسي به تصويب رسيد و شامل ۱۰۷اصل و يك اصل الحاقي در خصوص نحوه تجديد نظر در قانون اساسي است. برایاطلاعات بیشتر در مورد قانون اساسی مشروطه قانون اساسی نگاه کنید به:
متن کامل قانون اساسی مشروطه و متمم آن، وبلاگ روزنامک
توضیحی درباره‌ی قانون اساسي مشروطه و متمم آن، روزنامه شرق، 10/2/1385

2. نطق دکتر مصدق در 19 آبان 1304 در مجلس شورای ملی
3. برگرفته از مقاله‌‌‌ی پژوهشگرانه‌ي: قانونی بودن یا نبودن فرمان عزل دکتر مصدق، عباس توفیق، فصل‌نامه ره‌آورد

4. همه‌ی مردان شاه، ‌استیفن کینزر، برگردان: لطف‌اله میثمی، نشر صمدیه، 1383.

(منتشر شده در وبسایت نیم‌نما)

قانون اساسی و قضیه‌ی حیات و ممات ما (1)

2009-12-03T01:03:00.006+03:30

در آشفته بازار کنونی، از طرفی رهبران جنبش سبز به شکل اساسی بر حفظ نظام و قانون اساسی پای می‌فشارند و معتقدند ظرفیت‌های آن "هنوز" بالفعل در نیامده‌اند [1] و از طرف دیگر بسیاری از نیروهای این جنبش خواستار عبور از جمهوری اسلامی هستند و در رأس آنها گروهی موسوم به حقوقدانان جنبش سبز، پیش‌نویس قانون اساسی "جمهوری ایران" را بر روی سایت‌های اینترنت قرار داده‌‌اند [2]. در چند یادداشت پیش رو به مسئله‌ی قانون اساسی و نگاهی به آن در ایران از مشروطیت تاکنون پرداخته و نسبت قانون‌های اساسی ایران با دموکراسی به اختصار بررسی می‌شود.

قانون اساسی
قانون اساسی قانون تعیین کننده نظام حاکمو عالی‌ترین سند حقوقی یک کشور و راهنمایی برای تنظیم قوانین دیگر است.قانون اساسی تعریف کننده‌ی اصول سیاسی، ساختار، سلسله مراتب، جایگاه، وحدود قدرت سیاسی دولت یک کشور، و تعیین و تضمین کننده‌ی حقوق شهروندان آنکشور است. هیچ قانونی نباید با قانون اساسی مغایرت داشته باشد [3][4].
مشروعيت حکومت وابسته به اتباع آن است که اين حقوق سلب نشدنى را حفظمی‌کنند و مقدارى از آن را به حکومت منتقل می‌نمایند. در عین اینکه قانوناساسی چیزی بیش از قوانین معمولی است، اما مردم اين اختيار را دارند كهمى‌توانند قانون اساسى خود را اصلاح کنند. [5] دکتر مصدق در مورد قانون اساسی معتقد بود تا یک قضیه‌ی حیاتی و مماتی پیدا نشود نبایستی آن را تغییر داد. [6]

یک گام بسیار بزرگ
دوجمله از دو سفرنامه‌ي سده‌ی هفدهم، یکی شاردن، که پادشاه ايران راخودکامه‌ترين و نيرومندترين شاه جهان مي‌دانست [7] و دیگر نیکولا سانسون،که نوشت همه‌ی ایران، ملک اربابی پادشاه است و او اختیار جان و مال رعیترا دارد [8] به خوبی نشان‌دهنده‌ی مرز و میزان قدرت و اختیار پادشاهانگذشته‌ی ایران هستند.

16 سال پیش از انقلاب مشروطه، ملکَم‌خان مردم را به شدت به روی آوردن به "قانون" توصیه می‌کرد: «این فغان و ناله‌ی عامه‌ی ایران و این دریای مذلت که ما همه غرق آن هستیم هیچ سبب و هیچ منشٱئی ندارند مگر اینکه ما خلق ایران هنوز معنی و قدرت قانون را نفهمیده‌ایم... قانون وکیل و ضامن و حاکم و مستحفظِ حقوق انسانی است. بدون قانون هیچ جماعتی از ذلت و شقاوتِ حیوانی هرگز نجات نخواهد یافت.» [9].

با بیداری ایرانیان از خوابی تاریخی در طی انقلاب مشروطه (به تعبیر احمد کسروی)، قانون اساسی مشروطه در1284 تنظیم شد و متمم آن یک سال بعد تدوین گردید؛ بر این اساس،‌ بسیاری ازحقوق و اختیارات شاه به مجلس واگذار می‌شد و در تنگ کردن دايره‌ی قدرت واختيار شاه، ايران از قانون اساسی بلژيک، بلغارستان، عثماني و نيز آلمان وژاپن و روسيه پيشی مي‌گرفت [7].

با در نظر گرفتن شرایط آن زمان که تجربه‌یمفاهیمی مثل حکومت ملی، حکومت قانونی و مشروطه نداشتیم و ذهن انسانی که درزبان و تاریخ ایران بالیده و اندیشیده بود، با آن مفاهیم ناآشنا و بیگانهبود [10] و به گفته‌ی احمد کسروی در سال 1324«پس از چهل سال از مشروطه، نود و نه درصدمردم از معني مشروطه ناآگاهند؛ تنها نام آن را شنيده‌اند كه آنهم باريشخندها و توهين‌هايي توأم بوده است» [11] بیشتر می‌توان به اهمیت و ارزشاقدام مشروطه‌خواهان پی برد.

اما یک مسئله‌ی مهم مشروطه در ایران - که حتابا بر دار کشیده شدن شیخ فضل‌اله نوری نیز حل و فصل نشد و تا به امروز نیزکماکان ادامه دارد- نسبت "شرع" با قانون اساسی و اداره‌ی کشور بوده است. اگرچه فرمانمشروطیت، قانون انتخابات و قانون اساسی 1906 هیچ‌یک چنین بر نقش و نفوذ دیناسلام تکیه نکرده بودند، با این حال متمم قانون اساسي بردین رسمی کشور و تکلیف شاه در ترویج آن پاي مي‌فشارد: «مذهب رسمی ایران اسلام و طریقۀ حقّۀ جعفریۀ اثنی عشریه است. باید پادشاهایران دارا و مروّج این مذهب باشد.» [7].

(ادامه دارد)

-----------------------------

منابع برای مطالعه‌ی بیشتر:

1. اکنون مهدی کروبی در حالی از پایبندی تام و تمام به قانون اساسی جمهوریاسلامی سخن می‌گوید، که پیش از انتخابات بحث‌هایی را در مورد تغییر برخیاصول غیراصلی آن مطرح کرده بود و میرحسین موسوی درحالی از یک‌سو اظهار می‌کند "قانوناساسی وحی آسمانی نیست و می‌تواند براساس مقتضیات زمان و چارچوب پیش‌بینیشده، مورد تجدید‌نظر قرار گیرد" که از طرف دیگر معتقد است "شرط اجماع قابل توجه برای تغییر مطلوب در کشور" حفظ حداقل، پایبندی به قانون اساسی است؛ او پیش از انتخابات صراحتاً با تغییر قانون اساسی مخالفت کرده و گفته بود با چشمان خودش دیده چه کسی آن را امضا کرده استو سپس مخالفان آن را در حد کافر تنزل داده بود. در این بین محمد خاتمیکه زمانی معتقد بود کسانی که تغییر قانون اساسی را مدنظر دارند "خائن"هستند،‌ پیش از انتخابات و در دوران کوتاهی که کاندیدا بود به وحی منزلنبودن قانون اساسی اشاره داشت و پس از اینکه پیشنهاد داده بود رفراندومیداخلی برای حل بحران انتخابات برگزار شود، آخرین نظرش را به تغییر نحوه‌یبرگزاری انتخابات تغییر داده است.
2.   متن پیشنهادی قانون اساسی جمهوری آینده ایران، منسوب به حقوقدانان جنبش سبز
3.   قانون اساسی- ویکی‌پدیا
4.   قانون اساسی- دانشنامه رشد
5.   دموکراسی، ملوین یوروفسکی (لینک دانلود)

6.   نطق دکتر مصدق در 19 آبان 1304 در مجلس شورای ملی
7.   آزادی های مدنی و نخستین قانون اساسی ایران، ژانت آفاری، بنیاد مطالعات ایران
8.   ديباچه‌اي بر نظريه انحطاط ايران، جواد طباطبایی، نشر نگاه معاصر، چاپ دوم. 1383.

9. چرا رذالت جهل را بر فضیلت علم ترجیح می‌دهند؟، میرزا ملکَم خان، وبلاگ قانون.

10. مشروطه‌ی ایرانی، ماشااله آجودانی، نشر اختران، چاپ پنجم 1383، ص 8
11. سرنوشت ایران چه خواهد بود، احمد کسروی، چاپ نخست، چاپخانه اردیبهشت، 1324، ص12

آنها عده‌ای اندک و تندرو هستند

2009-11-07T11:59:00.002+03:30

«آنهایی که ما را متهم به تندروی کردند،خود بعداً به تندروی متهم شدند». سال پیش، عمادالدین باقی "حدیث تلخاصلاح‌طلبی ایرانی" را در این جمله خلاصه و سپس اضافه کرد: «روز بعدكندروها هم به اتهام تندروي حذف خواهند شد» [1] و دقیقاً همین‌طور هم شد.اما "اصلاح‌طلبان کندرو" گویا هنوز قصد ندارند در رویکرد خود تجدیدنظرکنند.

عده‌اي اندك از مردم، چهار تا خس و خاشاک، فریب‌خوردگانناچیز، جمع معدودی از اغتشاش‌گران، عده‌ای ناکام و انگشت‌شمار، آمریکایی،سلطنت‌طلب، صهیونیست، ضد اسلام و ... نمونه‌هایی از ادبیات تحقیرآمیزی هستند کهحکومت، صدا و سیما و کیهان و خوانندگانش در مورد غیرخودی‌های خود به طور اعم و جنبش سبز به طور اخص به کار می‌برند؛ آنها از طرف دیگر به نیابت از "اکثریتمردم" صحبت می‌کنند و معتقدند 85 درصد از مردم در انتخابات به ما "آری"گفتند و از ما تبعیت می‌کنند.

اما این ادبیات در برخورد با غیرخودی‌ها،مختص حاکمیت (بنیادگرایان و اصولگرایان) نیست. اصلاح‌طلبانی که به آنهااشاره شد نیز دست کمی در به کارگیری این شیوه ی انحصارگرایانه ندارند. این روزها اصلاحطلبان حذف شده از حاکمیت –که زمانی دم از مردمسالاری دینی می‌زدند و نسبتآن را با دموکراسی روشن نمی‌کردند- اینک شفاف‌تر سخن می‌گویند [2] ودموکراسی خواهان را تندرو و منحرف و "عده‌ای اندک" خطاب می‌کنند تا بیش ازپیش نشان دهند که وضع موجود از نظر آنها، تنها یک مشکل خانوادگی و کشمکشیبر سر قدرت و نه آزادی است. این در حالی است که اصلاح طلبان فاقدقدرت هستند و سرکوب نظرات مغایر را آغاز کرده‌اند. اگر قدرت به دستبیاورند چه تضمینی هست که با این هزینه‌ی سنگینی که مردم می‌پردازند، وضع به وجود آمده از وضع کنونی بدتر نشود؟

به جای توضیح بیشتر، گفته‌ها و نوشته‌های زیر از اصلاح طلبان -که مربوط به روزهای اخیر هستند- را مرور می‌کنیم (تأکیدها از من هستند):

اما روز قدس بود كه عده‌ای از سبزها شعار "استقلال، آزادی، جمهوری ايرانی" سر دادند. هرچند بسياری از تحليلگران اين عده را اندكدانستند، اما اين شعار بهانه‌ايست برای اينكه توجه داشته باشيم به آنچهشعار ما هست و آنچه شعار ما نيست. «جمهوری ایرانی» به چندین دلیل شعار مانیست... [3]

خواسته‌ی مردم دفاعاز جمهوریت نظام در کنار اسلامیت آن است و شعار جمهوری اسلامی نه یک کلمهکم نه یک کلمه زیاد در بیان این جنبه از مطالبات آنان نقش راهبردی دارد.[4]

نکته جالب اینکه در برخی نقاط که عده‌ای اندک قصد شعار های ساختارشکنانه داشتند با دعوت سبز ها و تذکر این مساله که شعار های ساختار شکنانه خواست جنبش سبز نیست آرام می‌شدند. [5]

سی سال است که مجاهدین خلق و سلطنت طلبان بر همین موضع پای فشرده اند... شعار جمهوری ایرانی در حقیقت شعار این گروه می‌تواند تلقی شود. می‌خواهند در آینده دیگر نام و نشانی از اسلام و انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی باقی نماند... این رویکرد، از آنجا که می‌داند چنین هدفی به آسانی به دست نمی‌آید، می‌کوشد حمایت آمریکا و غرب را جلب کند و به زبانی سخن بگوید که به گوش آمریکا و حتی اسراییل شیرین بیاید. [6]

ما نبايد به شعارهای عده ای محدود تحت عنوان استقلال آزادی جمهوری ايرانی توجه کنيم اصل و ملاک ما خواست اکثريت است. ۹۸ درصد ملت ايران به جمهوری اسلامی رای دادند اما بايد نخبگان و کارشناسان با کنکاش و بررسی دريابند که چرا بايد همين عده خاص و اقليت چنين حرفهای نامتعارفی را بيان کنند بايد مسئولان و دانشگاهيان جدا از غلط بودن چنين شعارهايی علت را شناسايی کنند... کسانی که شعارهايی مانند جمهوری ايرانی را مطرح می کنند يا ديندار نيستند و يا اعتقادی به اسلام و مبانی دينی ما ندارند. [7]

منابع:

1. اصلاحات بدون هزینه؟ ممکن نیست – گفتگوی عمادالدین باقی با روزنامه اعتماد ملی، 19بهمن1387

2. عطا الله مهاجرانی اخیراً پرده راکنار زده و گفته است: «اين را هم بدانيد که ما به دنبال جدايی دين ازحکومت که هيچ، به دنبال برقراری دموکراسی هم نيستيم چون دموکراسی در کشوریمثل کشور ما فعلا ـ حتی به روزگاران ـ قابل برقراری نيست.» مايوسم کردی خان دايی! درباره سخنرانی آقای عطاء‌‌الله مهاجرانی در واشنگتن، تقی مختار، گویانیوز

3. جمهوری ایرانی شعار ما نیست! بی نام- موج سبز آزادی

4. میرحسین موسوی: جمهوری اسلامی نه یک کلمه کمتر و نه یک کلمه بیشتر، آینده نیوز

5. گزارش «کلمه» از مراسم سیزدهم آبان در تهران/ممانعت از خروج میرحسین موسوی از فرهنگستان هنر

6. پس از صد شماره (جرس)، عطا الله مهاجرانی، وبسایت شخصی
7. اعظم طالقانی: طراحان شعار جمهوری ايرانی اعتقادی به اسلام ندارند، مسئولان بايد علت چنين شعارهايی را بررسی کنند، ايرنا

- منتشر شده در وبسایت نیم نما

و دوباره زاینده رود زنده شد

2009-11-02T23:21:00.008+03:30

همانطور که سال پیش زاینده رود ذره ذره کم شد و کم شد تا خشک مثل کویر شد، الان دارد قطره قطره پر آب می شود. باز زاینده رود زنده می‌شود و اصفهان دوباره اصفهان می‌شود. دلمرده‌گی ما و افسرده‌گی این شهر پایان می‌گیرد. و کشاورزانی که یک سال محصولشان به باد رفته و نیز زندگی‌شان، جانی تازه می‌گیرند...

غروب که خبر را شنیدم فاصله‌ی کوتاه خانه تا رودخانه را رفتم ببینم چه خبر است. خبری نیست. پیاده، همانطور که روزها و شب‌ها در زمان پرآبی و خشکی کنار رودخانه را قدم‌زنان می‌رفتم، به سمت غرب زاینده رود حرکت کردم. پل‌ها را یکی یکی رد کردم اما باز خبری نبود. به سی و سه پل رسیدم. زاینده رود همچنان خشک بود. فکر کردم شاید این بار هم سرِ کارمان گذاشته‌اند.

یک نظر، چشمم از زیر پل به آن طرف پل افتاد. چراغ ها در آب منعکس شده بودند! نه.... آب...

بدو بدو خودم را زیر سی و سه پل رساندم؛ آن طرف پل پر از آب شده بود. مردم آن طرف پل، کنار رودخانه به احترام آب ایستاده‌ بودند. به جمعیت، لحظه لحظه اضافه می‌شد. چشم مردم از شادمانی برق می‌زد. از شور و خوشحالی کم مانده بود بنشینم و زار زار گریه کنم!

گوشی موبایل را بر داشتم و از همان زیر پل شروع به عکس گرفتن کردم. کفش و پاچه‌های شلوارم در آب خیس شدند. بعد هم مثل "فیلیپیدس" که مشعلی به دست گرفت و دشت ماراتن را دوید تا خبر جنگ را برساند، گوشی موبایل را به دست گرفتم و تا خانه دویدم که عکس‌های گرفته شده در جهان حقیقی را به دنیای مجازی برسانم. شاید اولین خبر در این زمینه باشد!

پی‌نوشت:

- این پست را به حسین اخترزند شهید اصفهانی کشتارهای پس از انتخابات تقدیم می‌کنم. یادش گرامی و روحش شاد.

- مطلب مرتبط: زنده رود مرد یا کشته شد؟!

شغل بعضی‌ها مسلمانی‌ست

2009-10-24T23:46:00.005+03:30

هر که را شغلی‌ست در عالم
شغل بعضی‌ها مسلمانی‌ست

داغ آن مردم به دل ها بود
داغ این مردم به پیشانی‌ست

صحبت از قطع درختان بود
ابلهان گفتند عرفانی‌ست

لاجرم اصلاح ما مردم
کار استادان سلمانی‌ست
.
.
.
یک نفر در زیر باران مُرد
کوچه اما گرم مهمانی‌ست

محمدکاظم کاظمی

------------
پی نوشت:
1. وبلاگ محمدکاظم کاظمی شاعر افغانستانی (متولد 1346 هرات- مهاجرت در 1363 به ایران)
2. مثنوی بازگشت (غروب در نفس گرم جاده خواهم رفت) از محمدکاظم کاظمی
3. کاظمی روایت‌گر غربت

در پیرامون همرنگی با جماعت و حق با اکثریت

2009-10-23T03:03:00.005+03:30

1. یک ماه پیش از انتخابات (خرداد 88) دوستی را دیدم که در برابر طرف مقابلش- که قصد شرکت در انتخابات را داشت- رگ‌های گردنش را به حجت قوی کرد وبی‌پروا او را مزدور رژیم نامید. اما با گذشت زمان، با دیدن خیلی‌ها کهعزم‌شان را برای شرکت در انتخابات جزم کرده بودند و جوّ تبلیغاتی ضداحمدی‌نژادی که در آن دوران به راه افتاد، یک هفته پیش از انتخابات تصمیمگرفت شرکت کند و به کروبی رأی بدهد. سپس با فراگیر شدن یک‌باره‌ وتوده‌وار (به تعبیر احمد زیدآبادی) موج سبز، یک روز مانده به انتخاباترأیش به سمت میرحسین موسوی برگشت. به او رفتار ماه پیشش را یادآوری کردم.گفت اکثریت را دریاب. مگر نه اینکه دموکراسی یعنی نظر اکثریت؟

2. جمعیت گیاهخواران در ایران به مقداری است که اقلیتی در حد صفر درصد را تشکیل می‌دهد. من سه - چهار سال است که به این اقلیت پیوسته‌ام. واکنش دوستان و آشنایان و خویشان در مورد این تفاوت، متفاوت بوده است؛ اما بعضی از دوستان نزدیک این ایراد را بر من وارد می‌کنند و این استدلال را پیش می‌کشند که اعتقاد به دموکراسی و التزام به گیاهخواری (هر دو و هم‌زمان) یک پارادوکس است. به عبارت دیگر نمی‌توان از طرفی حق با اکثریت (گوشت‌خوار) باشد و از طرف دیگر بر ماندن در اقلیت (گیاهخوار) اصرار ورزید. یک بار که با جمعی چند نفری از همین دوستان به پیتزا فروشی رفتیم، از من خواستند که برای تمرین دموکراسی و به پیروی از اکثریت، دور پیتزا سبزیجات راخط بکشم و پیتزای مخلوط یا مخصوص سفارش بدهم.

استدلالی که در دو نمونه‌ی بالا آورده شد، نه استدلال که مغالطه (توسل به اکثریت)[1] است. همچنین، در مورد اول، سِیر تغییر نظر این فرد در کوتاه مدت با توجه به وضعیت پیرامون، نشان از هم‌رنگی او با جماعت دارد. در ادامه به طور خلاصه به نقد این دو دیدگاه پرداخته می‌شود.

آزمون سالومون اَش در مورد هم‌رنگی با جماعت

هم‌رنگی (هم‌نوایی) با جماعت، احساس فشار واقعی یا خیالی فرد از سوی گروه است به گونه‌ای که موجب تغییر در رفتار او به نفع گروه گردد (الیوت ارونسون).اَش (Asch)، روان‌شناس اجتماعی، آزمونی به ظاهر ساده با 50 نفر به اصطلاح آزمودنی داوطلب برای این منظور برگزار کرد. به این شکل که در روی تابلو، یک خط عمودی و سه خط دیگر به اندازه‌های متفاوت رسم کرد و از آنها خواست بگویند که کدام یک از این سه خط با خط قبلی برابرند. این آزمایش در ابتدا به شکل انفرادی انجام شد و تقریباً تمامی پاسخ‌ها درست بودند.

در مرحله‌ی بعدی، آزمون به شکل گروه هفت نفری با چند تکرار برگزار شد که شش نفر از آنها هم‌دستان اَش بودند و آزمودنی اصلی همیشه یک نفر مانده به آخر قرار می‌گرفت. اَش از این هفت نفر خواست که قضاوت خود را به ترتیب و با صدای بلند اعلام کنند. در چندین تکرار، پاسخ‌ها صحیح و یکسان بودند و این تصور را در ذهن آزمودنی ایجاد می‌کرد که کار بسیار ساده است. پس از آن، اولین هم‌دست آزمایشگر پاسخی می‌دهد که اشتباه است (مثلاً به جای خط سی می‌گوید خط بی). همه‌ی هم‌‌دستان به همین ترتیب عمل می‌کنند تا نوبت به نفر اصلی می‌رسد. حال او از همه‌جا بی‌خبر چه خواهد کرد؟ به نظر خود پایبند می ماند یا هم‌رنگ جماعت می‌شود؟! نتایج آزمایش نشان دادند که یک سوم از آزمودنی‌ها هم‌رنگ جماعت شده بودند. [2]

دموکراسی، حق و اکثریت

اکبر گنجی جایی در مجموعه‌ی "قرآن محمدی" می‌نویسد: «شعار اسلام، پیروی از حق است، اما شعار دنیای غرب، پیروی از نظر اکثریت و خواست آنان است.» [3]

گنجی سال‌ها پیش، در "مانیفست جمهوری ‌خواهی" نوشته بود: «اگر آرمان‌ آدميان‌ صرفاً به‌ حكومت‌ اكثريت‌ تقليل‌ يابد، ممكن‌ است‌ گرفتار جباريت‌ اكثريت‌ شوند. فراموش‌ نكنيم‌ كه‌ هيتلر در 1933 با رأي‌ اكثريت‌ مردم‌ سر كار آمد. فاشيسم‌ مي‌تواند حكومت‌ اكثريت‌ باشد. فرق‌ آن‌ با دموكراسي‌ ليبرال‌ اين‌ است‌ كه‌ آزادي‌ اقليت‌ را سلب‌ مي‌كند.» [4]

توکویل همانند جفرسون (سومین رئیس جمهور آمریکا) معتقد بود که استبداد، استبداد است؛ چه توسط یک نفر و چه توسط یک جمع. وی در "دموکراسی در آمریکا" با جدیت در مورد استبداد اکثریت هشدار می‌دهد:

«در نظر من هیچ اصلی نفرت‌آورتر و نامشروع‌تر از آن نیست که قبول کنیم اکثریت در یک ملت به سبب حاکمیتی که دارد، حق دارد هرآنچه را بخواهد انجام دهد. و در عین حال معتقدم که منشأ تمام قوای ملت، اراده‌ی اکثریت افراد آن ملت است. آیا در این گفته‌های من تناقض و تضادی وجود دارد؟در دنیا قانون کلی و ثابتی وجود دارد که تصویب آن از طرف یک ملت خاص و معینی صورت نگرفته است. بلکه اکثریت انسان‌ها در زمان‌ها مختلف و در محل‌های مختلف آن را وضع [کرده] یا مورد قبول قرار داده‌اند. این قانون ثابت عدالت است. به این ترتیب در نزد ملت‌ها پایه و اساس حق را عدالت تشکیل می‌دهد. ملت‌ها باید مظهر عدالت، یعنی روح اجتماعی انسان‌های زمان خود قرار گیرند. بدین ترتیب، وقتی در حقانیت قانونی که اکثریت برخلاف عدالت وضع کرده‌اند تردید و استنکاف می‌کنم، مفهوم تردید و استنکاف من انکار حاکمیت اکثریت ملت نیست؛ بلکه نظر خود را به جای حاکمیت ملت به حاکمیت بشریت که مافوق آن است معطوف می‌کنم.» [5]

پوپر نیز در مورد دموکراسی نظر مشابهی دارد:

«دموکراسی حکومت اکثریت نیست چون ممکن است به استبداد آنها بیانجامد؛ بلکه محدود کردن قدرت حاکمان است و امکان ساقط کردن آنها به وسیله‌ی مردم بدون جنگ و خونریزی ولو اینکه برخلاف نظر حاکمان باشد و این کار توسط انتخابات انجام می‌شود.» [6]

حق با کسی است که می‌بیند!

ایبسن (نمایشنامه نویس نروژی) کهدر جامعه‌ی زمان خود، ساز مخالف را به دست گرفته بود و برخلاف جریانآب حرکت می‌کرد، پس از نگارش دو-سه نمایشنامه، مورد انتقاد و توهین و هجمه‌ی شدید مردم و مسئولان قرار گرفت؛ تا آنجا که او را "دشمن مردم" لقب دادند. وی سپس در نمایشنامه‌ا‌ی به همین نام از زبان دکتر استوکمان، این انتقادها رابا زبانی طنزگونه و کنایه‌ آمیز پاسخ می‌دهد.

ایبسنهمان زمان در نامه‌ای به دوستش می‌نویسد: «بیورنسن می‌گوید "حق همیشه با اکثریتاست" و به گمان من در مقام یک سیاستمدار اهل عمل باید هم چنین بگوید. امامن می‌گویم "حق همیشه با اقلیت است". بدیهی است که منظور من از اقلیت، آناقلیت عاطل و منفعل نیست که از حزب طبقه‌ی متوسط یا به اصطلاح لیبرال‌هاپس افتاده است. مراد من آن اقلیتی است که بر واگن سوار است و به نقطه‌ایپیش می‌راند که اکثریت هنوز به آن نرسیده‌ است. مقصود من این است که حق باکسی است که هرچه استوارتر و هرچه نزدیک‌تر با آینده پیوند داشته باشد.». [7]

دموکراسی؛ آزادی اقلیت و احترام به نظر اکثریت

مسیح می‌گوید: «از راهی بروید که روندگان آن اندک‌اند» و «شعار اسلام، پیروی از حق است». این دو گزاره‌ نه تنها تضادی با دموکراسی ندارند، بلکه همان چیزی هستند که ایبسن و توکویل مد نظر دارند. نظر اکثریت لزوماً نظر حق و صحیح نیست و نمونه‌های فراوانی از اشتباه بودن نظر و تصمیم جمع وجود دارند. اما از این گفته نمی‌توان نتیجه‌‌ی غیرمنطقی و غیردموکراتیکی گرفت که نظر یک فرد یا یک اقلیت حق و درست است و این نظر را به یک کل یا اکثریت تحمیل کرد.

در دموکراسی، به نظر اکثریت (ولو اشتباه) احترام گذاشته می‌شود و این احترام، با تمکین کردن و تغییر عقیده دادن و یا همرنگ جماعت شدن بسیار متفاوت است؛ در ازای آن، حقوق و آزادی‌های اقلیت حفظ می‌شوند و این لازمه‌ی دموکراسی است. در یک جامعه‌ی دموکراتیک، اقلیت، ابزاری به نام آزادی بیان را در اختیار دارد که به وسیله‌ی آن می‌تواند خود را به اکثریت تبدیل کند.

منابع

1. همه می‌دانند؛ پس درست است، مریم اقدمی، رادیو زمانه

2. روانشناسی اجتماعی، یوسف کریمی، 1382 انتشارات پیام نور، صص89 و 90.

3. قرآن محمدی - ۱۹ (پاسخ به تحدی قرآن (۷ و ۸ و ۹))، اکبر گنجی، رادیو زمانه

4. مانیفست جمهوری خواهی، اکبر گنجی، 1381. زندان اوین.

5. دموکراسی در آمریکا، الکسی توکویل، برگردان: رحمت اله مقدم مراغه‌ای، 1383، انتشارات علمی و فرهنگی، صص 347 و 348.

6. جامعه‌ی باز و دشمنان آن، کارل پوپر، برگردان: عزت اله فولادوند، 1375، انتشارات خوارزمی.

7. دشمن مردم، هنریک ایبسن، برگردان: اصغر رستگار، 1378، نشر فردا، یادداشت مترجم ص 5.

از در جستجوی هویت و جنسیت ف.م.سخن تا دعوت آقای خامنه‌ای به جمهوری ایرانی

2009-10-11T04:51:00.009+03:30

در جستجوی هویت و جنسیت ف.م.سخن

«صدمين شماره‌ی کشکول خبری هفته بعد از دو سال و خرده‌ای هفته‌ی ديگر منتشر می‌شود... در طول اين صد شماره تلاش کرده‌ام گرفتارِ تکرار نشوم و خوانندگان را دچار ملال نکنم. به هر حال برگ سبزی بوده است تحفه‌ی درويش. متاسفانه به دليل آرشيو نکردن مطالب، نتوانسته‌ام کل مطالب ارائه شده در اين صد شماره را شمارش کنم ولی گمان می‌کنم نزديک به هزار مطلب مجزا و مستقل نوشته باشم که هيچ کدام به صورت مکانيکی و باری به هر جهت روی کاغذ –و به عبارت درست تر صفحه‌ی رايانه- نيامده است. اگر تعريف از خود به شمار نيايد سعی کرده‌ام تا حد ممکن در نوشته‌هايم خلاقيت به کار بَرَم و به قول مرحوم گل آقا کشکی کتره‌ای ننويسم. اميدوارم خوانندگانی که دستی به قلم دارند، از روی لطف انتقادهايشان را در باره‌ی اين صد شماره مرقوم فرمايند که ايرادِ نوشته‌ها آشکار شود و در نوشته‌های بعدی تا حد امکان مرتفع گردد. با سپاس.» (ف.م.سخن- کشکول خبری هفته شماره 99 ، گویا نیوز)

همینطور که نشسته‌ام و به فکر انتقاد از کشکول هستم، می‌گویم نکند فردا روز که طعم آزادی را چشیدیم، چند نفر بیایند و مدعی شوند که ف.م.سخن آنها بوده‌اند که در زمان خفقان به ما آگاهی می‌رساندند و از این طریق خود را به خورد جامعه بدهند و حق ف.م.سخن واقعی را پایمال کنند! پس با خودم فکر می‌کنم که نام غیرمستعار نویسنده، طنزپرداز و منتقدی که به ف.م.سخن مشهور است چه می‌تواند باشد؟ فریدون، فرامرز، فرزام، فرزاد، فرجاد، فرهاد، فرشاد، فرشید، فرید و ... نام فامیلی که با "م" شروع می‌شود هم که تا بی‌نهایت داریم. پس گفتم بی‌خیال!‌ به این راحتی‌ها نمی‌شود هویت او را شناسایی کرد. فکر می‌کنم که حتماً این هویت را مثل یک راز، پیش خودش نگه داشته است و هیچ‌کس از آن خبر ندارد.

به هر حال در مملکتی که "حق نشاید گفت جز زیر لحاف" حق دارد که با نام مستعار حق بگوید (اولاً منظور اینکه بنویسد چون اگر بگوید هویتش افشا می‌شود! دوماً اسم "حق" به میان آمد و یک‌دفعه به یاد "انالحق" حلاج افتادم. این نشان می‌دهد که مجازات آنهایی که از حق سخن به میان می‌آورند، قدمت زیادی در این کشور دارد و ربطی به این رژیم و آن رژیم و شاه و شیخ ندارد. در کتاب شعله‌ی طور به قلم استاد عبدالحسین زرین‌کوب در فصلی با عنوان حلاج بر سر دار صفحه‌ی 190، از زبان یکی از شاگردان او- که حق و انالحق گفتن حلاج را دیده و شنیده بود- بخشی از روایت بردار کشیدن و سوختن او آمده است: "اگر حلاج آن سِر را بر زبان نمی‌راند پس سخن اسرار را از که می‌شد شنید! با چه خونسردی شکنجه‌ی جلاد را تحمل کرد. دست و پایش بریده شد و او آه نکرد... حمدان واسطی، برادرم ابراهیم و حتی بهرام مجوسی که در پیرامون دار ایستاده بودند با درد و زاری گریستند. اما من که شکنجه‌ی او را در تمام وجود خویش حس می‌کردم کوشیدم تا مثل او خود را از هرگونه زاری و بی‌تابی باز دارم. این کارم، همدلی با او، با شیخ و با خدایگان خویش در تحمل شکنجه بود... در پای دار، کتاب‌هایش را هم آتش زدند. گویا بیش از هزار نوشته داشت که آن همه را کفر و زَندَقه خواندند. پیکر بی‌جانش را که مُثله نیز کرده بودند آتش زدند... همان لحظه از خود پرسیدم آیا آن آتش که که وجود او را به شعله‌ی طور تبدیل کرده بود، ممکن نیست باز در دل‌ها آن گونه آتشی را روشن کند؟").

از بحث اصلی دور شدیم. داشتم از هویت ف.م.سخن می‌گفتم که به آن پی نبردم اما در همین گیر و دار چیزی مثل برق از ذهنم گذشت: اصلاً چرا من تا به حال فکر می‌کردم ف.م.سخن مرد است؟ از کجا معلوم زن نباشد؟ آیا دیگران هم مثل من وی را مرد می‌پنداشته‌اند؟ بعد عمیق‌تر فکر کردم و به ریشه‌یابی این برداشت پرداختم. گفتم شاید این از عوارض زندگی در یک جامعه‌ی مردسالار است که حالا یک نویسنده‌ی پخته، خوش فکر و خوش قلم و با ذوق پیدا شده است و با اسم مستعار می‌نویسد، یک‌راست و بی‌بُرُو بَرگَرْد فکر کنیم که او مَرد است.

چطور از اولین نوشته‌هایی که از او خواندم، ناخودآگاه این مسئله به ذهنم خطور کرد و حالا بعد از چند سال باید به این فکر بیافتم که نه! ممکن است زن باشد. پس بی‌درنگ به سراغ کتابخانه رفتم. اما متاسفانه کتابی در زمینه‌ی ارتباط ساختار متن با جنسیت نویسنده پیدا نکردم! اما در کتاب "زنان و مردان با هم برابرند؟ اصلاً چنین نیست" نوشته‌ی آلن و باربارا پیز برگردان بیژن و پگاه پایدار نشر افکار صفحه‌ی40 آمده بود: «زن‌ها زبان آوران خوبی هستند. از آن لذت می‌برند و وقت زیادی صرف آن می‌کنند. در مغز زن مرکز معینی برای کنترل صحبت است که می‌تواند به طور مستقل، زمانی که مراکز دیگر کار می‌کنند، به فعالیت خود ادامه دهد». همچنین در مورد توجه بیشتر خانم‌ها به جزئیات برخلاف آقایان مطالبی نوشته شده بود.

بعد با خودم گفتم که زن‌ها وقتی زبان آوران خوبی هستند حتماً قلم آوران خوبی هم باید باشند. یعنی همان‌طور که زیاد و خوب حرف می‌زنند، لابد توانایی انتقال این حرف‌ها به روی کاغذ را هم دارند (تبدیل گفتار به نوشتار). در همین اثناء به یاد کشکول خبری ف.م.سخن افتادم که نوشتار (به طریق اولی گفتار)‌ طولانی‌ای دارد و نویسنده جزئیات مورد نظر خود را مو به مو در آن شرح و بسط داده و چه داستان‌سرایی‌ها که نکرده است. شَکّم در مورد زن بودن نویسنده داشت به یقین تبدیل می‌شد که گفتم ای بابا! اصلاً من با این دانش کم و علم ناچیز را چه به این کارها؟ اصولاً چه تفاوتی می‌کند جنسیت و سن و اسم و این چیزها؟ این‌ها بماند برای روز آزادی که بلکه مشخص شوند. الان مهم همان حرف حق زدن است. به قول پیشینیان: "ببین چه می‌گوید، نبین که می‌گوید".

پ.ن.: رسیدن کشکول خبری هفته به شماره‌ی صد را به نویسنده‌ی توانمند و صاحب سبک، جناب ف.م.سخن تبریک می‌گویم و آرزوی سلامتی و شادکامی برای ایشان دارم. من از خوانندگان ثابت این ستون در گویانیوز هستم و اگر نظر خود را به طور خلاصه و در یک کلمه بخواهم بگویم، باید اذعان کنم که از بیشتر این نوشته‌ها لذت برده‌ام. به دوستانی که شاید تا به حال گذرشان از آن طرف نیافتاده پیشنهاد افتادن گذرشان به آن طرف را می‌دهم! امیدوارم که سخن بزرگوار نیز از حجم نوشته‌هایش بکاهد و بر ایجاز و فشردگی آن بیافزاید و نوشته‌ها را با لینک‌‌های داخلی در یک صفحه (به شکل عناوین این صفحه) ارائه دهد تا خواننده، هم حساب کار دستش بیاید و هم دسترسی بهتری داشته باشد و مطلبی که می‌خواهد را انتخاب و روی آن کلیک کند. پیش از این، با ارسال ایمیلی چند نکته را به وی منتقل کردم و ایشان ضمن اینکه با روی گشاده به آن ایمیل پاسخ دادند، خواستار توضیح بیشتر من در خصوص برخی از انتقادها شدند. پس بهتر دیدم ابتدا این توضیح بیشتر و انتقادها و پس از آن گلچینی کوتاه از برخی مطالب جالب و خواندنی و قابل تأمل او را در این پست بیاورم. برای جداسازی، دو-سه مورد نقد من با عنوان قهوه‌ای رنگ و نوشته‌های انتخابی از ایشان با همان رنگ مشکی می آیند.

فروتنی به سبک ف.م.سخن!

"... و اين ربطی به فروتنی کاذب ندارد. همان فروتنی که معمولا ما ايرانيان غرور و خودپسندی را در لابه لای آن پنهان می‌کنيم."
(ف.م.سخن- کشکول خبری 91)

و اما:

- ما که رياضی‌مان خوب نيست و سوادمان در حد سيکل و ديپلم است (کشکول 98)

- برای کسی که می‌نويسد –حتی در سطح آماتوری مثل من- يافتن و شناختِ کلمات اهميت بسزايی دارد. (کشکول 83)

- به هر حال اميدوارم آن چه با اين معلومات اندک و غيرتخصصی می‌نويسم حمل بر گستاخی نشود. (کشکول 91)

- بهتر است نويسندگان بی‌تجربه‌ای چون من اگر با اين تجزيه و تحليل ها، و ارائه‌ی رهنمودها مخالفتی دارند در گوشه‌ای ساکت بنشينند و چيزی نگويند (کشکول 87)

- برای من که نويسنده‌ی حرفه ای نيستم تعداد خواننده علی الاصول مهم تر است. (کشکول 72)

- کلمه ی مناسب را پيدا نمی کردم تا آقای فياض مقاله ی علمی اش را در رجا نيوز منتشر کرد و آن چه را که بلد نبودم به منِ کم سواد ياد داد. (کشکول 90)

- اميدوار بودم، يکی از نويسندگان جامعه شناس، متنی، نامه‌ای، نقدی در پاسخ به مقاله‌ی مذکور قلمی کند، و من با آگاهی اندکم ناچار به اين کار نباشم. (زنان پشمالوی آلمانی در مقابل زنان خوشبوی ايرانی)

اگر خدای نکرده احمدی نژاد انتخاب شود! (22 خرداد 1388)

اگر مهندسان انتخاباتی با طرح پيچيده و امدادهای غيبی همچون سال ۱۳۸۴احمدی نژاد را از صندوق های رای بيرون آوَرَند چه خواهد شد؟ (اين امر بعيدنيست و کيهان از هم اکنون ندايش را داده و به رغم بيشتر بودن طرفدارانميرحسين موسوی و کروبی نسبت به طرفداران احمدی نژاد نوشته است که احمدینژاد در همان دور اول با سونامی مردمی پيروز خواهد شد(.در اين صورت، تندروان و تماميت خواهان در بوق و کرنا خواهند دميد و دررسانه های متعددشان انتخابات را به اين شکل تحليل خواهند کرد که ميليون هانفر به طور خودجوش در انتخاباتی سالم شرکت کردند، و برای انتخاب رئيسجمهور مورد نظرشان دست به تبليغات گسترده ی مطبوعاتی و خيابانی و حتیراديو تلويزيونی زدند، اما چون آقای دکتر احمدی نژاد آرای بيشتری به دستآورد، رئيس جمهور شد و اکنون وقت آن است که همه، تن به پذيرش آرای اکثريتبدهند و آرام و سر به زير به سازندگی کشور اسلامی شان بپردازند. دورانانتخابات به سر رسيد و اکنون نامزدها و هواداران شان بايد انتخاب "اکثريتمردم" را بپذيرند و شيرينی اين پيروزی بزرگ را که پيروزی نظام جمهوریاسلامی و ولايت مطلقه فقيه است با اعتراض های بی جا تلخ نکنند. اين عيندمکراسی ست و کسانی که سنگ دمکراسی را به سينه می زنند بايد به انتخاباکثريت تن در دهند. اگر خدای نکرده احمدی نژاد انتخاب شود، چنين استدلالیاز دروغگويانِ تبليغاتی او بعيد نيست و شرکت کنندگان در انتخابات وهوادارانِ آقايان موسوی و کروبی و رضايی و اکثريت خاموش مدام زخم زبانخواهند خورد. بايد ببينيم گستردگی رای به کانديدای اصلاح طلبان می تواندبر تقلب مهندسان انتخابات فائق آيد يا خير. به خاطر اين گونه سخنان واستدلال ها هم که شده اميدواريم فائق آيد. (کشکول خبری 83- جمعه 22 خرداد)

من رای می دهم، تو رای می دهی...

کاريکاتور از روزنامه ی کلمه سبز

من رای می دهم... تو رای می دهی... باز هم "او" رئيس جمهور می شود!

نتيجه ی اخلاقی: کسانی را که رای نمی دهند مسخره نکنيم. شايد آن ها –همان طور که آقای کروبی گفت- بيشتر از ما می فهمند!(کشکول 88)

وظیفه‌ی نویسنده (نقدی به ابراهیم نبوی بدون نام بردن از او)

"ما سبزیم، چون اراده کرده ایم از سیاهی بگریزیم، چون فصل سیاه زمستانرفته است و روسیاهی به ذغال مانده و فصل بهار آمده است و زمین می شکافد وفلک را سقف نیز و جوانه جوانه سبز می شود تمام زمین و اگر خدا نیز بارانشود و بر شاخه های سبز ما قطره ای بنشاند، ما سرزمین مان را از شر سیاهینجات می دهیم... بر دست های زهرا مچ بند سبز را می بندم تا آزادی را فریادکند، بر شانه هایم شال سبز اهل حقیقت را نشانه می کنم تا دستی سبز از دوربر شانه هایم بنشیند از تمامی آنان که تاریخ حقیقت را در سرزمین مان سبزرنگ کردند، سبز سبز سبز... مرد سبز ما آمده است، میرحسین / ما او را برشانه های مان می نشانیم / دست های میرحسین و زهرا در دست هم جوانه می زنند/ و سبزی خنکای خاتمی بر سر ماست..." «یک نویسنده طرفدار میرحسین موسوی»

آقای نویسنده محترم! وظیفه ی شما روشنگری ست نه تحمیق. اگر همسیاست‌گری را بر روشن‌گری ارجح می دانید، لااقل در سینه چاک دادن حد نگهدارید. زندگی همین دو روزِ انتخابات نیست. فردای سیاه دوباره از راه میرسد و خوانندگان از شمای نویسنده به خاطر نگفتن تمام حقیقت حساب خواهندخواست. نوشته‌های شما چک هایی ست که بی محل می کشید به امید پُر شدن حسابدر آینده. فکر کنید که اگر حساب پر نشد چه باید بکنید. زندگی همین دو روزِانتخابات نیست آقای نویسنده...(کشکول خبری 82)

رهبران جنبش سبز و باز هم وظیفه‌ی نویسنده و روشنفکر

... اما آيا اين گريز بايد به پذيرش بی قيد و شرط نمادِ سبز منتهی شود؟قطعا خير. ديروز و امروز رهبران سبز برای ما اظهر من الشمس است. تا زمانیکه به طور شفاف از زشتی ها و پليدی های گذشته فاصله نگرفته اند و مسئوليترويدادهای تلخ و فجايع انسانی در زمان حاکميت خودشان را نپذيرفته اند نمیتوان و نبايد به طور صد در صد از آن ها پشتيبانی کرد. اين همان فاصله ایست که آيت الله منتظری به روشنی و صراحت از گذشته ها گرفت ولی امثالِ رضاپهلوی و بخش بزرگی از اپوزيسيون خارج از کشور به طور شفاف و روشن نمیگيرند و با سياست بازی و سخنان چند پهلو و در يک کلمه با زرنگی می خواهنداز رو در رو شدن با قسمت های تلخ تاريخ جلوگيری کنند. ممکن است بگوييم باچنين بينشی نمی توان مردم را با قاطعيت و توان کامل به خيابان ها کشيد وانقلابی با حضور اکثريت ملت بر پا کرد؛ بله، امکان دارد که چنين شود؛ ولیوظيفه ی ما به عنوان روشنفکر برپا کردن انقلاب و سرنگون کردن حکومت ها بهبهای کتمان و بدتر از آن تحريف حقايق نيست. وظيفه ی ما بيان حقايق است،حتی اگر باعث کندی تحولات سياسی شود.(کشکول خبری 94)

با ولايت... «شعر نو از سيد محمد خاتمي»

با ولايت

بنده ايم

بازنده ايم

شرمنده ايم!

(از وبلاگ ف.م.سخن)

در ستایش رأی

"پنجاه و چند روز مانده به انتخابات به عنوان صاحب يک رای که برایهمين يک رای ارزش و اهميت قائل است و حاضر نيست از آن دست بردارد و به کسشوانهد، از روندی که اوضاع انتخابات به خود گرفته خشنودم. و در اين وضعيتبرايم خيلی فرق ندارد که چه کسی انتخاب شود، نه که به راستی فرقی نکندبلکه همان طور که عباس عبدی نوشت، و درست نوشت، مهم اين است و بايد اينباشد که در هر حرکتی شبيه به اين جامعه برای رسيدن به مردمسالاری چه میآموزد و برای نهادينه کردن دموکراسی چه گامی برداشته می شود." (مسعودبهنود، روزنامه اعتماد)

اما من همان طور که آقای بهنود نوشته اند، برای رای ام ارزش قائلم. آنرا به هر کس نمی دهم. به آدم دروغگو نمی دهم. به آدم بدسابقه نمی دهم. بهآدم جنايت‌کار نمی دهم. به آدمی که حس کنم می خواهد من و تو را گول بزندنمی دهم. به آدمی که وعده های دروغين بدهد نمی دهم. به آدمی که وعده هایغيرقابل اجرا بدهد نمی دهم. به آدمی که قيمت رای مرا معادلِ چند کيلو سيبزمينی و چند کيلو پرتقال و چند بليت استخر بداند نمی دهم. چون همان طور کهآقای بهنود نوشته اند، اين رای ارزش دارد. نه تنها برای نامزدهای رياستجمهوری که برای خودِ من هم ارزش دارد. من شخصيت خودم را، وجدان خودم را،صداقت خودم را، نيک و بد خودم را، آزادگی و انسان دوستی خودم را در نامیکه بر روی اين رای می نويسم می بينم. در صندوقی که اين رای را به داخل آنمی اندازم می بينم. اين ها که نام شان را می توانم و اجازه دارم بنويسمکيستند؟ اين صندوق ها که می توانم و اجازه دارم رای خودم را به داخل آن هابيندازم از کجا آمده اند، و برای شمارش به کجا می روند؟ چه کسانی میتوانند رای مرا قبول يا باطل کنند؟ من خودم را در همه ی اين ها می بينم. (کشکول خبری 79)

قیاس مع الفارق استاد داریوش سجادی

استاد داريوش سجادي شکسته نفسي مي فرمايند وقتي که مي گويند "قياس معالفارق". کجاي قياسِ ايشان، مع الفارق است؟ اصلا از اين قياس سنجيده تر وسخته تر مي توان سراغ کرد؟ باور بفرماييد من با ديدن اين قياس از شدت بهتو حيرت، اشک بر چشمان ام نشست. قياس از اين به جا تر؟ قياس از اين رساتر؟دختر خانمي دانشجو، زليخاوار، به يوسف داستان ما که آقاي مددي، معاونتدانشجويي دانشگاه زنجان باشد حمله مي بَرَد و تلاش مي ورزد به نامبردهتعرض کند. البته جاي شوهر، عده اي جوان بي آزرم ِ بي شرمِ موبايل به دستبه اتاق معاونت هجوم مي بَرَند تا يوسف را رسوا کنند اما خودشان رسوا ميشوند. کجاي اين قياس مع الفارق است؟ بگذاريد از ابتداي داستان شروع کنيم...(کشکول خبری 45)

زمان نامناسب برای نوشتن و ...

«فکر نمی کنم اکبر گنجی می توانست زمانی نامناسب تر از اين برای طرح مسئله همجنس‌گرايی، آن هم با چهارميخ کشيدن جناب حافظ انتخاب کند».(مقاله اکبر گنجی و بچه بازی حافظ شيرازی، کشکول خبری هفته 47)

خیلی وقت‌ها در نقد و انتقادها دیده‌ایم که می‌گویند الان وقتش نیست و زمانش نامناسب است. مثل همین اصلاح‌طلبان که قبل از انتخابات هرچه می‌گفتیم "کدام انتخابات؟" می‌گفتند الان وقتش نیست و حرف نزنید و نقد نکنید تا بعد و بعد از انتخابات و جریان‌های پیش آمده هم که می‌گوییم این آقایان کروبی و میرحسین موسوی منظورشان از "جمهوری اسلامی نه یک کلمه کم نه یک کلمه زیاد" و "اصالت اخلاقی نخستينش" و "دوران نورانی دهه‌ی 60" و "آرمان‌های امام" و این‌ها دقیقاً چیست که سیل جمعیت قرار است به دنبال آنها برود؟ می‌گویند الان حرف نزنید و تفرقه نیندازید تا بعد...

ما که به آزادی بیان اعتقاد داریم، آیا نباید زمان و مکان برای "بیان" را به عهده‌ی گویند یا نویسنده بگذاریم؟! اینکه الان زمانش نامناسب است آیا توجیهی برای سرکوب نیست؟توجیه جناب سخن این بود که الان مسئله‌‌های مهم‌تری از بحث هم‌جنس‌بازی وجود دارد که آقای گنجی باید به آنها بپردازد. این که کدام مسئله مهم‌تر است را چه کسی باید تعیین کند؟ درثانی اگر بحث اولویت‌بندی پیش بیاید، بسیاری از نوشته‌های خود ایشان هم مشمول این مورد خواهند شد.

« گيرم حافظ همجنس‌گراترين همجنس‌گراها؛ گيرم استدلال اشخاصی چون کسروی و براهنی و گنجی قوی ترين استدلال ها. آن گاه می توان گفت که حافظ و شعرای امثال او، مثل يک غلط مصطلح، در ذهن اکثر مردم جا افتاده اند که به هيچ وجه قابل تصحيح نيست. مردمی که با اين غلط ها بزرگ شده اند و دائما از آن ها استفاده می کنند، به گونه ای که تبديل به بخشی از تفکر و زندگی آنان شده است. در چنين حالتی، در افتادن با حافظ، فقط عِرض خود بردن است.» (همان)

این نوع نقد و نوشته هم از جناب سخن بعید می‌نماید. اگر یک موردی به عنوان "غلط مصطلح" در ذهن و بین مردم جا افتاد و قابل تصحیح هم نیست (از کجا معلوم؟!) و این مردم دارند با غلط و اشتباه به زندگی خود ادامه می‌دهند، بر چه اساس و استدلالی نمی‌توان و نباید با آن درافتاد؟ آیا بهتر است دیگران را در جهل و ناآگاهی به حال خود رها کرد؟ خیر. به نظر من اگر این جهل و ناآگاهی به خصوص در مورد مقدسات باشد، در برخورد با آنها باید قاطعانه‌تر برخورد کرد. دقیقاً همان کاری که حافظ به عنوان یک منتقد اجتماعی انجام می‌داد و برای حفظ حقیقت و گوهر دین، محتسب و شیخ و زاهد و صوفی و قاضی و غیره را به باد انتقاد و کنایه می‌گرفت.
آن زمان که این نوشته‌ی مورد بحث از اکبر گنجی منتشر شد من نزد یکی از دوستان شیرازی‌ام بودم و وقتی مضمون این مقاله به گوشش رسید، به شدت برآشفت و کف بر دهان آورد. گفتم این جزء آزادی بیان است و گنجی حق دارد چنین چیزی بنویسد. مطمئن باش شخص دیگری پیدا می‌شود و پاسخ او را می‌دهد و در این بین حقایقی روشن می‌شود. این حسن آزادی بیان است. گفتم ممکن است اصلاً حق با گنجی باشد! از حقیقت که نمی‌شود فرار کرد. ایمان بدون شک چه ارزشی می‌تواند داشته باشد؟ پس از آن من تنها نوشته‌ای که در نقد مطلب اکبر گنجی دیدم همین نوشته از جناب سخن بود که اصلاً قانع کننده نبود و از سنخ نگرانی و استیصال آن دوست من بود. این بود که خودم دست به قلم بردم و نقد کوتاهی بر آن نوشتم: شاهد بازی حافظ و حافظ بازی دیگران. البته من نگرانی جناب سخن را درک می‌کنم. وی چندی پیش نوشت که نوشته‌های قبلی گنجی (مانند همین و قرآن محمدی) "رماننده" بودند. به عبارتی ف.م.سخن می‌خواهد گنجی، با دین و با مقدسات مردم در نیافتد تا مردم مذهبی از او گریزان نشوند بلکه بتواند دست آنها را بگیرد و به سرمنزل دموکراسی برساند. این از طرفی علاقه‌ی جناب سخن به اکبر گنجی را نشان می‌دهد اما از طرف دیگر گنجی و بلکه آزادی بیان را در محدودیت قرار می‌دهد. به بهانه‌ی توهین هم نمی‌توان جلوی دهان کسی را گرفت. همین به اصطلاح اصلاح‌طلبان را به خاطر می آورم که قبل از انتخابات، کاریکاتوری که نیک‌آهنگ از میرحسین موسوی کشیده بود را توهین آمیز دانسته و چه برخوردهای زننده‌ای که با او نکرده بودند. به هر حال منظورم از این نوشته که برخلاف میلم طولانی شد این بود که اگر دموکراسی می‌خواهیم، هیچ چیز زمینی را نباید مقدس و به تبع آن غیر قابل نقد بدانیم.

روش مبارزه‌ی زنان زیبای ایرانی با حکومت استبدادی

"اشپيگل آنلاين (۱۹ آوريل) در گزارشی که تنها به بخشی از زنان جامعه و به ويژه تازه به دوران رسيده‌هايی اختصاص دارد که در يک جامعه بی‌توليد و در يک اقتصاد بيمار، فقط مصرف می‌کنند، و تصويری به شدت نادرست از زنان غربی و زندگی در غرب دارند، زير عنوان کوتاه «جنون زيبايی در ايران» چنين می‌نويسد..."متاسفانه مقدمه ی خانم بقراط [مترجم] را خوانندگان آلمانی شما نمی خوانند و فکر می کنند نه "بخشی" از زنان که "تمامی" زنان ايرانی همان کسانی هستند که خانم تيفنزه در مقاله اش معرفی کرده است... اين يعنی نسبت دادن يک کار احمقانه به سی ميليون زن ايرانی. (زنان پشمالوی آلمانی در مقابل زنان خوشبوی ايرانی، نامه به سردبير اشپيگل آنلاين، ف. م. سخن)

به نظر می‌رسد متن زبان اصلی هم تا حدی به خواننده‌ القا می‌کند که منظور نویسنده، تمامی زنان ایرانی نیستند. هرچند که آمار و ارقامی که جلوتر به آن اشاره می‌کنم نشان از مصرف سرانه‌ی بیش از اندازه‌ی مواد آرایشی و زیبایی در ایران دارند. در اینکه ایران از طرفی دارای جامعه‌ای مصرف‌زده و از طرف دیگر دارای اقتصاد بیمار و غیرتولیدی هست هم به گمانم جای تردیدی نباشد. بنابراین دفاع از این مصرف‌زدگی کار بسیار مشکلی است.

در کنار اين تمهيدات، تهديداتِ دائم نيز در کار است، تا زن، از آن چه باعث زيبايی و زيباترشدن او می شود، دست بردارد، و مثلا، چادر به سر کند، و در زير چادر، ژوليده و زشت و بدلباس و بدبو کارهای بيرون از خانه را انجام دهد و فوراً به آشپزخانه منزل اش باز گردد. (همان)

آیا اینکه خانمی "چادر به سر کند، و در زير چادر، ژوليده و زشت و بدلباس و بدبو کارهای بيرون از خانه را انجام دهد و فوراً به آشپزخانه منزل اش باز گردد" را دقیقاً در نقطه‌ی مقابل استفاده‌ی نامعمول و نامعقول ازمواد آرایشی گذاشتن و بحث را پیرامون آن ادامه دادن نوعی مغالطه نیست؟در مورد زیبایی و زیباتر شدن نخست اینکه بد نیست به زنان زیبای غربی و میزان و مقدار مواد آرایشی و جراحی‌های زیبایی آنان نگاه و آن‌را با زنان داخلی مقایسه کنیم. و دوم این چند بیت شعر را در این زمینه به عنوان حجت سخن (منظور سخن خودم است و نه جناب سخن) نقل می‌کنم:

به آب و رنگ و خال و خط ، چه حاجت روی زیبا را

حافظ

ذکر تو را گر کنند ور نکند اهل فضل

حاجت مشاطه* نيست روي دلاًّرام را

سعدي

وگرنه منقبت آفتاب معلوم است

چه حاجت است به مشاطه روي زيبا را؟

سعدي

صورت زیبای ظاهر هیچ نیست

ای برادر سیرت زیبا بیار

(با حفظ وزن شعر: آی خواهر سیرت زیبا بیار)

سعدی

* مشاطه: بزک کننده و آرايش کننده عروس (لغت‌نامه‌ی دهخدا)

آن ها می خواهند با افسردگی و سرخوردگی‌يی که از طرف حکومت به آن ها تحميل می شود مبارزه کنند. آن ها می خواهند، حضورشان را به ارباب قدرت نشان دهند و وجودشان را ثابت کنند. آن ها می خواهند بگويند ما در مقابل حکومتی که می خواهد ... (همان)

می‌بینیم که استفاده از مواد آرایشی و جراحی دماغ و مواردی از این دست را جناب سخن به مبارزه با حکومت تعبیر کرده‌اند. اما اثبات چنین رابطه‌ای نیازمند یک پژوهش گسترده‌ی اجتماعی- سیاسی است تا با اتکا به روش تحقیق مناسب و آزمون‌های آماری مشخص شود که آیا رابطه‌ی معنی‌داری بین "استفاده از مواد آرایشی و جراحی دماغ" با " مخالفت و مبارزه با حکومت" وجود دارد یا خیر. بنابراین نه من و نه جناب سخن نمی‌توانیم بدون انجام این تحقیق پاسخ قطعی مثبت یا منفی به این رابطه بدهیم. هرچند که در ظاهر هم چنین چیزی بیشتر به خودزنی می‌ماند تا مبارزه با حکومت.در ادامه به دو مطلب و آمار و ارقام در این مورد توجه نمایید:

فروش محصولات لوازم آرایشی با 19 درصد رشد در منطقه خاورمیانه طی سه سال اخیر به 2/1 میلیارد دلار رسید. براساس آمارهای غیررسمی هم اکنون کشورهای ایران و عربستان از رکوردداران اصلی مصرف محصولات، مواد و لوازم آرایشی در جهان به شمار می روند. براساس آمار موجود در ایران سالانه حدود یک میلیارد دلار لوازم آرایشی و بهداشتی مصرف می شود. امروزه رواج مصرف لوازم آرایشی چنان رونق پیدا کرده است که در هر ثانیه در جهان 22 رژ لب به فروش می‌رسد. جالب اینجاست که بخش عمده فروش این محصولات آرایشی در عربستان و ایران انجام می شود. (گردش مالی سالانه یک میلیارد دلاری لوازم آرایشی در ایران، روزنامه سرمایه، شماره 923، 21 دی)1387

... قیاس‌هایی از این دست موجب شده است تا ایران بتواند حائز رتبه اول جراحی پلاستیك در جهان شود. در ایران سالانه حدود یك میلیارد دلار لوازم آرایشی و بهداشتی مصرف می‌شود. این رقم در حالی توجه را به خود جلب می‌كند كه گردش مالی در سیستم جراحی پلاستیك هر روز بیشتر می‌شود. با وجود آنكه آماری رسمی مبنی بر شمار جراحی‌های پلاستیك صورت گرفته در هر سال در ایران عملا وجود ندارد، اما همین ارقام جسته و گریخته‌ای كه اعلام می‌شود خود تكان‌دهنده است. این رقم محصولات بهداشتی كه به منظور لاغری استفاده می‌شود را نیز در برمی‌گیرد. روزانه در تهران بین ۳ تا ۴ هزار نفر برای تزریق بوتاكس و رفع چین و چروك‌های پوستی به كلینیك‌های زیبایی مراجعه می‌كنند تا آنجا كه گفته می‌شود در هر سال بالغ بر ۱۸۲ میلیارد تومان برای رفع چین و چروك هزینه می‌شود. متخصصان زیبایی بر این عقیده‌اند كه طی دو سال اخیر بین ۳۰ تا ۵۰ درصد بر تعداد مصرف‌كنندگان آمپول‌های ضدچروك اضافه شده و این رشد به ۶۵ درصد هم خواهد رسید. (یک میلیارد دلار، هزینه ی آرایش زنان درایران، صبح نیوز، 3 اردیبهشت 1388)

آیت الله خامنه ای جدايی دين از سياست را پذيرفت

"آيت الله خامنه ای: دين محترم تر و عزيزتر از آن است که به دروغ سياست آلوده شود" «خبرگزاری فارس»«آيت الله خامنه ای طی نطقی کوتاه در جمع خبرنگاران رسانه های داخلی و خارجی اعلام کردند که از اين پس برای حفظ حرمت دين، نظام سياسی ايران به شکل کاملا عرفی اداره خواهد شد. ايشان در بخشی از بيانات خود فرمودند:«مسلمانان ايرانی، نيازی به اين ندارند که حکومت با زور آن ها را مسلمان نگه دارد. آن ها پيش از انقلاب و استقرار جمهوری اسلامی مسلمان بودند، اکنون نيز مسلمان هستند، و هر حکومتی هم که بعد از اين بيايد، مسلمان خواهند بود. متاسفانه عده ای فرصت طلب، ما را ابزار سوءاستفاده ی خود کرده بودند. به نام ما، به نام اسلام، به نام شريعت، به مردم ظلم می کردند. جوانان و زنان را آزار می دادند.»... «ما هم يک فرد هستيم از افراد ملت. مملکت مجلس دارد، رئيس جمهور دارد، قوه ی قضائيه دارد. البته نه اين ها که الان هست و منتخب مردم نيست. به زودی نمايندگان مجلس و رئيس جمهور و مسئولان قضايی را خود مردم انتخاب خواهند کرد. اين منتخبان واقعی هستند که بايد کشور را اداره کنند، نه رهبر و نه هيچ شخص غيرمنتخب ديگر.»... «متاسفانه، جمهوری اسلامی به راهی رفت، که دست سوءاستفاده کنندگان از دين باز ماند. طی سال های اخير، گزارش های بسيار زيادی به دست ما رسيد که حاکی از اين سوءاستفاده بود. اين سوءاستفاده ها باعث شد تا بخش بزرگی از جامعه و جوانان نسبت به دين عزيز اسلام بدبين شوند. برای جلوگيری از گسترش اين بدبينی تصميم گرفتيم، دست سوءاستفاده کنندگان از دين را ببنديم و با عرفی کردن امور سياسی و اجتماعی، بهانه ی سرکوب مردم و انديشمندان را به دلايل ظاهراً دينی ولی باطناً مادی از ايشان بگيريم.» ...(کشکول خبری 75)

آقای خامنه ای ديگر برای شما چه مانده است؟

آقای خامنه ای ديگر برای شما چه مانده است؟ اين حکومت در هم شکسته ی زبون را چگونه می خواهيد حفظ کنيد؟ با مشتی اراذل و اوباش قداره بند؟ با عده ای درنده خوی تا بُن دندان مسلح؟ با سرکوب؟ با قتل؟ با شکنجه و تجاوز؟ حفظ اين حکومت ديگر چه ارزشی دارد؟ با اين حکومت، با اين وحشی گری ها، می خواهيد اسلام را گسترش دهيد؟ تشيع را آبرو بخشيد؟ روحانيت را به عرش بَريد؟ با اين گروه خون ريز جبار به کجا خواهيد رسيد؟(کشکول خبری ۹۷)

آقای خامنه ای اين فيلم را ببين و بمير

ببخشيد. لابد با خواندن تيتر فکر کرديد رويدادهای اخير مرا داغ کرده و از فاز نوشتارانه وارد فاز مسلحانه شده ام و آرزوی مرگ آقای خامنه ای را می کنم. خير. اشتباه کرديد. ما نه تنها آرزوی مرگ کسی را نمی کنيم بل که در اين انديشه ايم که اگر فردا مردم عاصی به خيابان ها ريختند و به شکلی هيستريک آقايان را دنبال کردند تا در جا، انتقام سی سال زجر و مشقت و خون های به زمين ريخته شده را بگيرند، آن وقت چگونه آقايان را از دست اين جماعت عصبانی نجات دهيم تا حکومت بعدی (اگر حکومت بعدی يی در کار باشد (پرانتز در پرانتز: آرزو بر جوانان سابق عيب نيست)) به وضع حکومت فعلی دچار نشود.گفتيم بمير، چون آقايان مدام اين روايت را از حضرت علی (ع) تکرار می کنند که: "اگر حاکم اسلامی از غصه به زور در آوردن خلخال از پای يک زن يهودی بميرد، نبايد ملامت شود."(کشکول خبری 98)

دعوت آقای خامنه‌ای به جمهوری ایرانی

در نوشته‌های جناب سخن، همواره سخنانی مشفقانه و دوستانه با شخص اول حکومت به چشم می‌خورد. او با اینکه مستعار نویس است اما هرگز از دایره‌ی ادب خارج نشده است و اگرچه به طنز و جد مطالبی خطاب به رهبر جمهوری اسلامی می‌نویسد، اما اهانتی در این نوشته‌ها به چشم نمی‌خورد. سه نوشته‌ی بالا را به عنوان مشتی از خروار در این مورد انتخاب کردم. اولی (آیت الله خامنه ای جدايی دين از سياست را پذيرفت) به نوعی دروغ 13 ف.م.سخن بود که در قالب متنی فوق‌العاده و به باور من نبوغ‌‌آمیز نگاشته شده بود. تنها سه ماه گذشت و رویدادهای تلخی به وقوع پیوستند تا مطلب دوم (آقای خامنه ای ديگر برای شما چه مانده است؟) نوشته شود که متنی کوتاه و چکیده است اما گویی همه‌ی آن چیزی که باید در آن باشد، وجود دارد. در نوشته‌ی سوم (آقای خامنه ای اين فيلم را ببين و بمير) نویسنده اشاره می‌کند که منظورش از مردن، آن مردن نیست بلکه اشاره به گفته‌ای از علی ابن ابی‌طالب است که " آقايان مدام اين روايت را تکرار می‌کنند" (در این مدت 1000 نفر این گفته را نقل کرده اند! اما یک نفر توضیح نداده است که این خلخال چیست و چطور در پای زن یهودی می‌کشند؟). جناب سخن می‌نویسد ما نه تنها مرگ کسی (رهبر نظام) را نمی‌خواهیم که حتا حاضریم برای نجات جان او در صورت تغییر وضعیت پیش‌قدم شویم تا آزاری به او نرسد. آن چه که قصد من از کنار هم گذاشتن این سه نوشتار بود، نشان دادن مقابله با طرف مقابل در عین امید به انسانیت و احترام به او و فرصت‌دهی و امید به بازگشت او است؛ حتا اگر اشتباه‌ها و بلکه جنایت‌های او هم بر ما آشکار باشند. این آن چیزی است که ف.م.سخن در لابه‌لای نوشته‌های بی‌ادعا و طنزگونه‌اش به ما نشان می‌دهد. حال که حرف از انسانیت پیش آمد به یاد گاندی افتادم و به سبک جناب سخن سری به کتابخانه زدم:

«جنبش به سرعت در آفریقای جنوبی گسترش یافت... یکی از پیشرفت‌های مبارزه‌ای که گاندی در پیش گرفته بود، باعث دیدار او با رئیس حکومت تراسوال (ژنرال ژان اسماتز) شد. در آن هنگام، گاندی پایه‌های اولیه‌ی روش مبارزه‌ای راکه بعدها به اوج خود رسید، بنیان نهاده بود. می‌توان گاندی را در مقابل این کهنه سرباز جنگ بوئر تجسم کرد که نشسته است و به آرامی می‌گوید: "من آمده‌ام تا به اطلاع شما برسانم درصدد مبارزه با دولت شما هستم".بی شک اسماتز لحظه‌ای به گوش‌های خود شک می‌کند و کمی بعد با خنده می‌گوید: "یعنی به اینجا آمده‌اید که همین را به من بگویید؟" و گاندی می‌گوید: "بله، و قصد دارم در این مبارزه پیروز شوم." اسماتز بر تعجب خود غلبه می‌کند و می‌پرسد: "بسیار خوب، حالا چطور می‌خواهید این کار را بکنید؟" و گاندی با تبسم می‌گوید: "با کمک شما".سال‌ها بعد اسماتز که از شوخ‌طبعی نیز بی‌نصیب نبود اقرار کرد که گاندی دقیقاً همین کار را هم انجام داد. »گاندی بعدها نیز خطاب به استعمارگران بریتانیایی که در حال سرکوب مردم هند بودند گفت: «ما به این بی‌عدالتی تن در نمی‌دهیم. نه فقط به این خاطر که به ما آسیب می‌رساند، بلکه به این خاطر که به شما نیز آسیب می‌رساند.»(راه عشق؛ داستان تحول روحی مهاتما گاندی. اکنات ایسواران. برگردان: شهرام نقش تبریزی. نشر ققنوس، 1379، صص 57 و 84.)

با این توضیحات و با توجه به اینکه شعار جمهوری ایرانی (جمهوری برای همه‌ی ایرانیان) به اندازه‌ای گسترده شده که در این چند روز از تریبون‌های حکومت به گوش می‌رسد و حاکمان را نگران کرده است، چه بهتر که از آقای خامنه‌ای هم بخواهیم ولایت را کنار نهد و به عنوان یک فرد ایرانی به مردمی که این شعار را سر می‌دهند بپیوندد. این شاید بیش از حد خوشبینانه به نظر برسد، اما غیرممکن نیست...

من قانون را شکستم

2009-10-04T13:12:00.007+03:30

نوموکراسي (قانون‌سالاري) قلب دموکراسی است [1] و از این رو انتظار می‌رود که جنبش دموکراسی‌خواهی نیز امر قانون را جدّی تلقی کند [2]. در کشورهایی که بیشترین آزادی‌ها وجود دارد، بیشترین قانون‌گرایی و قاطعیت در اعمال قانون نیز به چشم می‌خورد. اما در جایی که قانونی ناعادلانه باشد یا خود، عرصه را برای استبداد بگشاید، به شکل مسالمت‌آمیز چه می‌توان کرد؟

سرپیچی از قانون

به طور کلی دو نوع "سرپیچی از قانون" وجود دارد؛ در نوع اوّل، سرپیچی از قانون عین بی‌اعتنایی به قانون یا قانون گریزی است؛ فرد سودجویانه می‌کوشد در این گونه موارد فرد در نهایت پنهانکاری قانون را نقض می‌کند و تا حدّ امکان می‌کوشد از چنگ مجازات قانونی بگریزد.

در نوع دوّم، فرد قانون و قانون‌مداری را محترم می‌شمارد، اما معتقد است که پاره‌ای قوانین یا سیاست‌های جاری در جامعه خلاف عدالت است و باید مورد تجدید نظر قرار گیرد. بنابراین، می‌کوشد با نقض آن قوانین ناعادلانه حس و حساسیت عدالت خواهی جامعه را برانگیزد و آنها را به تصحیح و تغییر آن قوانین یا سیاستهای ناعادلانه ترغیب نماید. در اینجا فرد پیشاپیش اعلام می‌کند که قصد دارد قانون را نقض کند و آماده است که مجازات مربوط به نقض آن قانون را نیز گردن فرازانه بپذیرد.[2]

هنری دیوید تورو و نافرمانی مدنی

تورو، اصطلاح "نافرمانی مدنی" را وضع کرد و آن را حرکت بدون خشم و خون‌ریزی و مبارزه‌ای براساس وجدان و اخلاق می‌دانست که قصدش، غلبه‌ی آرام بر حکومت و تغییر قوانین ناعادلانه‌ی آن است و فردی که این قوانین را زیر پا می‌گذارد، مجازات و زندان را می‌پذیرد:

«به طور کلی انسان‌ها تحت انقياد چنين حکومت‌هایی، معتقدند تا زمانی که اکثریت را به تغيير این قوانين متقاعد نکرده‌اند می‌باید از آنها پيروی کنند. اینان بر این باورند که اگر مقاومت کنند نتيجه‌ی کار بدتر از خود "شر" موجود خواهد شد. اما برعکس باید بدانند که اشکال اصلی در خود دولتی است که با برخوردهایش، نتيجه‌ی اصلاح را بدتر از شر می‌سازد. این حاکميت است که اصلاحات را به سوی "بدتر" سوق می‌دهد». «برای من از هر نظر، هزینه‌ی نافرمانی، از هزینه‌ی اطاعت از دولت کمتر است». «اگر ذات حکومت به گونه‌ای است که از تو می‌خواهد تا عامل بی‌عدالتی نسبت به دیگری باشی، من قاطعانه می‌گویم قانون را زیر پا بگذار»[3].

گاندی* و جنبش نافرمانی مدنی هند

اندیشه‌ی گاندی در این مورد تحت‌تأثیر آیین هندو و نوشته‌های تورو است. نافرمانی مدنی از نظر گاندی، چیزی بیش از یک حرکت مدنی است، زیرا او آن را یک فراخوان وجدان تلقی می‌کند که باید صمیمانه و احترام‌آمیز و فاقد نفرت و خشونت باشد. گاندی، مقاومت مدنی فردی را از مقاومت مدنی توده‌ای جدا می‌سازد. در اولی، هر کس رئیس خود است در حالی‌ که در دومی، وجود یک رئیس ضروری است [4]. بنابراین، او روش تورو در مقاومت فردی بر علیه قوانین دولتی را با عدم خشونت آمیخت و سپس به جنبشی گسترده در هند تعمیم داد و خود پیشاپیش آن حرکت کرد.

جنبش نافرمانی مدنی هند، تا سال 1930 حاکمیت امپراتوری بریتانیا بر هند را به رسمیت می‌شناخت؛ اما در این سال، کنگره‌ی هند اعلام کرد که خواهان استقلال کامل و بیرون راندن (براندازی) حکومت بریتانیا از این کشور است و بدین ترتیب مبارزات نوینی در هند آغاز شد. دولت،‌ قانونی را به مردم هند تحمیل کرده بود که بر اساس آن حق تهیه‌ی نمک از دریا را نداشتند و این حق انحصاری به بریتانیا داده شده بود. گاندی چنین قانونی را نمادی از استثمار عنوان کرد و به همراه 70 نفر از یاران و نزدیکان خود راهپیمایی مشهور نمک به مقصد دریا را آغاز نمود. آنها پس از چند روز که مسافت 400 کیلومتری را طی کردند و جمعیت زیادی در طی مسیر به آنها پیوسته بودند سرانجام به مقصد رسیدند. گاندی به کنار ساحل رفت؛ خم شد، مشتی نمک برداشت و بالای سر خود برد و در میان انبوه جمعیت با صدایی رسا گفت: "من قانون را شکستم"! پس از آن، جمعیت از سرتاسر هند به سمت گاندی می‌آمدند تا نمک بردارند و در شکستن قانون شریک شوند. به دنبال این نافرمانی مدنی، هزاران نفر دستگیر و راهی زندان شدند [5].

اصلاح‌طلبان و قانون اساسی

محمدرضا خاتمی در هفته‌ی گذشته در مصاحبه با روزنامه‌ی اعتماد گفت: «ما به‌رغم بي‌عدالتي که ممکن است در حق‌مان شود مايل نيستيم خارج از حيطه‌هاي قانوني عمل کنيم» [6]. به دو گزاره‌ی "ممکن است" و "حیطه‌ی قانونی" دقت کنید!

میرحسین موسوی در زمان نظارت استصوابی "شورای نگهبان" و رد صلاحیت‌های گسترده‌ی کاندیداها گفت: «بنده مخالف این قانونم، اما چون قانون است اجرا می‌کنم و به اجرای آن پایبندم.»[7]

میرحسین موسوی پس از انتخابات نسبت به نتیجه‌ی ‌آن معترض بود. وی بر اعتراض قانونی تأکید کرد. شورای نگهبان، پس از بررسی نتایج و بازشماری بخشی از آراء، بر نتایج انتخابات صحه گذاشت و محمود احمدی‌نژاد را به عنوان پیروز انتخابات معرفی کرد (که البته دور از ذهن نبود). رهبری که از سال گذشته از رئیس جمهور حمایتی همه جانبه به عمل آورده و از این انتخاب اعلام رضایت کرده بود، حکم ریاست جمهوری را به رئیس جمهور پیروز انتخابات تنفیذ کرد. مجلس شورای اسلامی، مراسم تحلیف رئیس جمهور را برگزار کرد. مجلس خبرگان در بيانيه پايانى ششمين اجلاس خود با «پشتيبانى قاطع» از آيتالله على خامنه اى تاكيد كرد: همچنان وى را تنها گزينه‌اى مى داند كه«لباس رهبرى بر قامتش زيبنده است»[8].

این روال "قانونی" در حکومت جمهوری اسلامی است. میرحسین موسوی اما در آخرین بیانیه‌هایش نیز، همچنان بر تلاش قانونی و "در چارچوب قانون اساسی" تأکید دارد. در حالی‌که «وقتی طبق قانون اساسی و روال عملی، اراده‌ی يک مقام، عينِ قانون است، و از طرفی مقامِ مذکور کمترين مخالفت را براندازیِ نظام می‌داند، مخالفت قانونی يعنی چه؟»[9].

پی‌نوشت و منابع:

* روز گذشته (10 مهر) سالروز تولد مهاتما گاندی بود و این روز به افتخار وی، روز عدم خشونت نام گرفته است. این یادداشت نیز به همین مناسبت نوشته و در وب‌سایت نیم‌نما منتشر شده است.

1. پاسخ به نقد آقای بهمن‌پور، عبدالکریم سروش، وب‌سایت شخصی

2. جنبش سبز در حصار قانون، آرش نراقی، روزآنلاین، دوشنبه ۱۹ مرداد ۱۳۸۸

3. نافرمانی مدنی، هنری دیوید تورو، صص 25-23. (دانلود فایل پی دی اف)

4. گاندی و ریشه‌های فلسفی عدم خشونت. رامین جهانبگلو. برگردان: هادی اسماعیل زاده، نشر نی، 1383 چاپ سوم. ص 38.

5. برگرفته از: راه عشق؛ داستان تحول روحی مهاتما گاندی. اکنات ایسواران. برگردان: شهرام نقش تبریزی، انتشارات ققنوس، ص 78.

6. هنوز قانوني هستيم؛ تداوم حيات اصلاح طلبان در گفت وگو با دکتر محمدرضا خاتمي، اعتماد، یكشنبه، 5 مهر 1388

7. موسوی: مخالف نظارت استصوابی هستم، رادیو زمانه، ۲۶ فروردین ۱۳۸۸

8. بيانيه خبرگان: لباس رهبرى بر قامت آيت الله خامنه اى زيبنده است، رادیو فردا
9. من متهم می‌کنم، مرتضی مردیها، گویانیوز، جمعه 26 تیر

تئوری‌های جنبش اجتماعی (ترجمه)

2009-09-25T14:49:00.013+03:30

جامعه شناسان در مورد جنبش‌های اجتماعی نظریه‌های مختلفی را تبیین کرده‌اند که به ترتیب زمانی عبارت‌اند از:

- نظریه‌ی رفتار اجتماعی (دهه ١٩٥٠)

- نظریه‌ی محرومیت نسبی (دهه ١٩٦٠)

- نظریه‌ی ارزش افزوده (دهه ١٩٦٠)

- نظریه‌ی تجهیز امکانات (دهه ١٩٧٠)

- نظریه‌ی تحلیل‌های چارچوبی (١٩٧٠)

- نظریه‌ی جنبش اجتماعی نوین (١٩٨٠)

■ رفتار اجتماعی

رفتار اجتماعی، اصطلاح ویژه‌ای در جامعه شناسی است که نخستین بار توسط رابرت ای. پارك (Park) و هربرت بلومر (Bulmer) مطرح شد. مفهوم رفتار اجتماعی به فرآیندهای خود جوش جامعه بر می‌گردد و ساختار جامعه و قوانین و مقررات بر آن‌ها بی‌تأثیر هستند. احیای مراسم مذهبی، وحشت در اثر آتش سوزی در سالن تئاتر، طراحی آرم نازی‌ها، انقلاب روسیه و... از نمونه‌های آن به حساب می‌آیند.

چهار نوع رفتار اجتماعی:

گوستاو لوبون (lebon) صاحب نظر کلاسیک جمعیت‌ها، در سال ۱۸۹۶ بررسی ذهن عمومی در مورد جمعیت‌ها را مطرح نمود و از دید اشراف زادگان هراسان، حرکت‌های زمان انقلاب فرانسه را بازگشت غیر منطقی به هیجانات حیوانی تفسیر کرد و این مورد را خصوصیت برخی جمعیت‌ها بر شمرد.

فروید (Freud) نیز در نظری مشابه در روانشناسی گروهی و تحلیل ¨خود¨ این مورد را تأیید کرد.

رابرت پارک و هربرت بلومر در دانشگاه شیکاگو جمعیت‌ها را از دیدگاه هیجانات بررسی کردند، البته نه تنها هیجانات منفی چون خشم و ترس، که جنبه‌های مثبت آن را نیز در نظر گرفتند و سپس این مطلب را بیان کردند که جمعیت‌هایی یافت می‌شوند که شرکت‌کنندگان در آن‌ها فقط در یک مکان مشخص تجمع نمی‌کنند.

ترنر (Terner) و کیلیان (kilian) نیز در مورد پراکندگی‌های جمعیت دست به پژوهش زدند؛ مثلا رونق بورس، بحران انحراف‌های جنسی و خفقان سرخ در شوروی دهه‌های19٢٠ تا 19٥٠ را بررسی کردند. روانشناسان ٣ نوع هیجان بنیادی را در انسان شناخته و معرفی کرده‌اند: ترس، خشم و شادی.

اسملسر و دیگران سه شکل مترادف این هیجانات را در مورد جمعیت‌ها در نظر گرفتند:

وحشت، زمانی که ترس قالب می شود؛

جنون، که بر اثر شادی افراطی بروز می‌کند؛

خصومت، که نمودی از خشم است و این‌ها همگی در جمعیت ها دیده می‌شوند.

هر یک از هیجانات بالا توانایی متمرکز کردن یا پراکنده نمودن جمعیت‌ها را دارند. پارک، جماعت (Crowd) را با تأکید بر بروز هیجانات از آن، از ملت (Public) تفکیک کرد. ملت، در همه‌ی زمان ها و مکان‌ها وجود دارد و افراد آن از راه بحث و گفتگو در حال تعامل با هم هستند و هیجان عامل غالب نیست و نقشی ندارد. بلومر شکل سومی به "جماعت" و "ملت" اضافه کرد و آن را "توده (Mass) "نامید. تفاوت توده با دو مورد قبل این است که توده از تعامل و تقابل افراد تشکیل نمی‌شود، اما با ارائه به وسیله‌ی رسانه‌های ارتباط جمعی به مخاطبان چرا. اختراع چاپ از مهمترین اقدام‌ها در این زمینه بود و منجر به گسترش توده‌ها در جامعه شد. تلاش‌های رسانه و ارسال پیام توسط آن برای ترغیب توده به جهت انتخاب آن چیزی است که عرضه می‌کند. نمونه‌ی آن تبلیغات مارک مخصوصی از لوازم خانگی است. اعمال توده مانند آنچه جماعت انجام می‌دهد، از هیجانات تأثیر نمی‌پذیرد و مانند آنچه ملت انجام می دهد از بحث و گفتگو ناشی نمی‌شود؛ اما هم‌گامی و استقلال فعالیت توسط مشارکت کنندگان از ویژگی‌های آن است. توده می‌تواند تأثیرات شگرفی بر جامعه داشته باشد. زمانی که یک برنامه‌ی تلویزیونی اعلام می‌کند که هم زمان از حمام استفاده شود و توده‌ی مخاطب این کار را انجام دهد، فاضلاب شهری زیاد شده و در نتیجه اختلال گسترده‌ای در سطح شهر پیش می‌آید.

برخلاف نظر بلومر، شواهد این حس عمومی که مصرف کنندگان مستقل از یکدیگر عمل نمی‌کنند و در مورد انتخاب‌های خود به بحث و تبادل نظر می‌پردازند را تأیید می‌کند.

ماکس وبر اصطلاح " گونه‌ی مطلوب" (Ideal type) را مطرح نمود و ترنر و کیلیان معتقدند که توده، نزدیک‌ترین مضمون به آن است.

اما زمانی که با شکل نهایی رفتار جمعی بلومر رو به ‌رو می‌شویم، ابزارهای عقلایی را به کار می‌گیریم و آن را جنبش اجتماعی می‌نامیم. انقلاب فرانسه، جنبش یکسان‌سازی تقویم جهانی و جنبش سازمان‌دهی و بهبود الکلی‌ها از این گونه هستند. پس چهار نوع رفتار اجتماعی عبارتند از: جماعت، ملت، توده و جنبش اجتماعی.

جنبش اجتماعی ساختار و پایداری منحصر به فردی دارد که از سه گونه دیگر رفتار اجتماعی متمایز می‌شود. به طور کلی، رفتار اجتماعی زیر بخشی از مباحث جامعه‌شناسی را به خود اختصاص می‌دهد و در این زمینه متخصصان زیادی وجود نداشته اند؛ تنها شاگردان پارک و بلومر در شیکاگو و شاگردان بلومر و اسملسر در برکلی فعالیت‌هایی در این زمینه داشته‌اند.

مطالعه‌ی رفتار جمعی تا دهه ١٩٦٠ ادامه یافت، اسملسر تئوری رفتار اجتماعی را مطرح کرد و در همین زمان، آشوب‌های اجتماعی در آمریکا و جاهای دیگر بروز کرد. در اواخر دهه 19٦٠ و اوایل دهه 19٧٠ زمینه‌ی جدیدی برای مطالعات اجتماعی به وجود آمد و دانشجویان رفتار اجتماعی را با چالش مواجه کرد.

ریچارد برک (Berk) با تأکید بر نظریه‌ی بازی (Game) که طی آن اگر در تئاتر آتش‌سوزی به وجود آید، عکس‌العمل خرد گرایانه‌ی مردم دویدن است و نه راه رفتن و در نتیجه خروج مشکل‌تر می‌شود ، این مورد را به رمیدن گله‌ی حیوانات تشبیه کرد.

کلارک مک فیل (Mcphil) در یک سلسله مطالعات تجربی بر مجموعه‌ای از مردم اسطوره‌ی "جمعیت دیوانه و خشمگین" را مطرح و استدلال کرد که مجموعه‌ای از این دست با معیارهای سنتی در خصوص هیجان و همنوایی جمعی، نمی‌تواند رویدادها را توصیف کند.

■ محرومیت نسبی

محرومیت، فقدان چیزی است که فردی فکر می‌کند استحقاق دارا بودن آن را دارد. واژه‌ی نسبی در مقابل واژه‌ی مطلق قرار می‌گیرد و در علوم اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کاربرد دارد.

محرومیت پیامدهای مهمی بر رفتار و حالات افراد دارد که استرس، گرایش‌های سیاسی، مشارکت و فعالیت جمعی را می‌توان متأثر از آن دانست. محرومیت به پژوهشگران و نظریه‌پردازان روانشناسی اجتماعی، علوم سیاسی، جامعه‌شناسی، اقتصاد و... مربوط می‌شود.

محرومیت نسبی به احساس نارضایتی مردمی که خود و موقعیت خود را با دیگران و موقعیت آن‌ها مقایسه می‌کنند و به کمبودهای خود پی می‌برند باز می گردد؛ با این حال، محرومیت نسب ، پایدار نیست؛ ممکن است گروهی در حال رشد اقتصادی یا بهبود وضع حقوقی باشند و ناگاه دچار رکود شوند و به محرومیت نسبی دچار گردند.

بسیاری از عاملان اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، محرومیت نسبی را عامل بالقوه‌ی جنبش اجتماعی دانسته‌اند که گاه ممکن است به تروریسم، جنگ‌های داخلی و اغتشاشات منجر شود. پس طبق این نظریه، هرگاه مردم احساس کنند به حق خود نرسیده‌اند، راه به سمت یک جنبش اجتماعی باز می‌شود.

در یکی از نخستین تعریف‌های محرومیت نسبی، والتر رانسیمان (Ranciman) چهار پیش شرط محرومیت نسبی را این گونه بر شمرد:

- شخصی x را ندارد.

- شخص متوجه می‌شود که بقیه‌ی افرادx را دارند.

- آن شخص x را می‌خواهد.

- آن شخص x را حق خود می‌داند.

رانسیمان دو نوع محرومیت نسبی را تعریف کرده و بین آن ها تمایز قائل شده است:

محرومیت نسبی خودخواهانه، که فرد خود را با بهترین افراد مقایسه می‌کند و کمبودهای خود را می یابد. مثلاً یک کارگر ساده خود را با مدیر عامل کارخانه مقایسه می‌کند و آرزو دارد که یک شبه به مقام وی برسد.

محرومیت نسبی منصفانه، نوع دیگر است که بین فرد و دیگران مقایسه‌ای منطقی انجام می‌شود. مثل تبعیض نژادی که در آمریکا وجود داشت و مقایسه و در نتیجه محرومیت مشاهده شده، جنبش حقوق مدنی آمریکا را به وجود آورد.

برخی جامعه شناسان چون کارل پولانی (Polany)معتقد بودند که محرومیت نسبی نسبت به محرومیت مطلق یا فقر و ثروت نسبی نسبت به نوع مطلق آن از اهمیت بیشتری برخوردار است. این مبحث در خصوص مفهوم فقر، پیامدهای مهمی داشته است. احساس محرومیت از مقایسه و درک کاستی‌ها به وجود می آید و بسته به زمان و مکان و نه استانداردهای مطلق تغییر می کند. اگر محرومیت مطلق در جهان ریشه کن شود، محرومیت نسبی باز پا برجاست و این از تفاوت بین افراد و گروه‌ها مثلاً در آموزش، رفاه اجتماعی، درآمد و... ناشی می‌شود.

فقر نسبی، نوع خاصی از محرومیت نسبی است. مقیاس اندازه‌گیری فقر نسبی، خط فقر نسبی است. مثلا خانواری که کمتر از ٢٥٪ درآمد متوسط را دارد در فقر نسبی به سر می‌برد.

زمانی که درآمد اقتصادی افراد یک جامعه افزایش می‌یابد ولی توزیع درآمد تفاوتی نمی‌کند، فقر نسبی هم ثابت می‌ماند. فقر مطلق اما به وسیله‌ی خط فقر مطلق مشخص می‌شود؛ بدین ترتیب که افرادی که حداقل امکانات زیستی را ندارند، در فقر مطلق هستند.

فردی در سال ۱۹۰۵ در آمریکا توانایی خرید خودرو را نداشته است، اما به علت این که در آن زمان خودرو وسیله‌ای لوکس به حساب می‌آمده وی دچار فقر نسبی نبوده است؛ ولی هنگامی ‌که در سال ۲۰۰۵ خودرو یک کالای عادی است، اگر شخصی توانایی خرید آن را نداشته باشد، در فقر نسبی به سر می برد. اگر در اکثر کشورهای جهان حقوق سیاسی افراد رعایت می‌شود و در کشوری حداقل حقوق سیاسی برای مردم وجود ندارد، آن ها در محرومیت سیاسی نسبی به سر می‌برند و این توهین به ایشان است. به طور کلی صاحب نظران در این زمینه محرومیت نسبی را نوعی نابرابری در سطح جامعه می‌دانند که به جنبش اجتماعی می‌انجامد؛ در حالی که منتقدان این نظریه به این مطلب اشاره می‌کنند که چرا افرادی که از این محرومیت‌ها در امان هستند نیز به این گونه جنبش‌های اجتماعی می‌پیوندند؟

نقل قولی از کارل مارکس در مورد محرومیت نسبی:

«یک خانه می‌تواند بزرگ و یا کوچک باشد؛ خانه‌ی کوچک در قیاس با خانه‌های کوچک مجاور، معمولی به نظر می‌رسد و افراد ساکن آن خانه راضی و قانع هستند. اما اگر در کنار آن خانه‌ی کوچک، خانه‌ی بزرگ و یا قصری بنا شود، آن خانه را تبدیل به کلبه‌ای کوچک می‌کند و افراد مقیم آن، خود را دارای موقعیت اجتماعی پایین و ناچیز به شمار می‌آورند. حال این مثال را به یک شهر بزرگ تعمیم دهیم. ساکنان خانه‌های کوچک، همیشه ناراحت و ناراضی هستند و خود را بین یک چهار دیواری محصور می‌بینند.»

■ ارزش افزوده

این نظریه نخستین بار به وسیله‌ي نیل اسملسر و با این فرض که شرایط معینی وجود دارد که نیازمند ظهور یک جنبش اجتماعی است، مطرح شد. اسملسر جنبش اجتماعی را ناشی از اثرات جنبی سریع تغییرات اجتماعی می‌داند و ٦ عامل به هم پیوسته و وابسته را برای این منظور لازم و ضروری عنوان می‌کند:

1. عوامل ساختاری (مانند آگاهی و شناخت مشکل‌ها که به جمع امکان شکل‌گيري می‌دهند).

2. تغییر شکل ساختاری (مانند نابرابری و بی عدالتی که سبب چرخش جامعه از حالت عادی می‌شود).

3. باور کلی (تعریف وضع موجود، تشریح چالش‌ها و تبیین اهداف به صورت کلی).

4. عوامل شتاب دهنده (استفاده از فرصت‌های ایجاد شده به مثابه‌ی جرقه‌هایی که تبدیل به آتش می‌شوند).

5. بسیج مردم (سازمان‌دهی و آماده کردن مردم برای فعالیت‌ها).

6. بازخورد یا شناخت و رفع عیب (مثلاً کنترل زیاد و بیش از حد تیجه‌ی عکس می‌دهد).

اسملسر مفهوم ارزش افزوده را از اقتصاد گرفت. در اقتصاد ارزش تولیدات از یک مرحله به مرحله‌ی دیگر تولید افزایش می یابد. منتقدان نظریه‌ی ارزش افزوده به این نکته اشاره می‌کنند که با توجه به کارکردگرایی این نظریه و مرتبط بودن آن با چرخش‌های جامعه، مرحله‌های بالا که بایستی به هم پیوسته باشند، خواه ناخواه از هم گسسته می‌شوند و با اشکال رو به رو خواهند شد.

■ بسیج امکانات

این نظریه بر توانایي اعضا و حرکت آن‌ها برای پیشبرد اهداف، با توجه به دریافت امکانات لازم متمرکز شده است. نظریه‌ی بسیج امکانات در دهه‌ی ۱۹۷۰ با تأکید بر این که مؤسسه‌های اجتماعی خردگرایانه، پایه‌گذار جنبش اجتماعی هستند و فعالیت‌های سیاسی توسط فعالان اجتماعی صورت می‌پذیرد ظهور کرد و در مقابل الگوهای سنتی و قدیمی رفتار جمعی قرار گرفت.

طبق این نظریه، یک گروه مرکزی با استراتژی‌های پیچیده، نیروهای ناراضی، حمایت‌های مالی و رسانه‌های مورد توجه را تدارک می‌بیند و سازمان دهی و اتحاد مقتدرانه را پیش می‌برند. بر اساس این نظریه، یک جنبش بدون وجود امکانات نمی‌تواند موثر عمل کند و فقط در حد یک مخالف باقی می‌ماند.

این نظریه بر مبنای خرَدگرا بودن انسان‌ها و هدف‌گرا بودن جنبش اجتماعی استوار است. به طور خلاصه این که مشارکت کنندگان در یک جنبش، سود و زیان خود را در نظر می‌گیرند و آن‌گاه در جنبش اجتماعی شرکت می‌کنند که سود بیشتر و زیان کمتر باشد.

با این حال زمانی که جنبش به شکل کالا در می‌آید، بررسی و تحلیل آن به مشکل بر می‌خورد چرا که هدف کلی یک جنبش چیزی فراتر و مهم‌تر از کسب سود و نگاه مادی‌گرایانه است.

نظریه‌ی بسیج امکانات به دو حوزه تفکیک می‌شود؛ مک کارتی (Mccarti) و زالد (Zald) بنیانگذاران و طرفداران مدل کارفرمایی اقتصادی کلاسیک هستند و اشاره می‌کنند که کنترل منابع و امکانات بسیار مهم است و در ارتباط با گروه و قانون عرضه و تقاضا، مازاد یا کسری پیش می‌آید در نتیجه انتخاب عقلایی باید انجام شود.

انتقاد به این نظریه از این منظر است که در تجمّعات یک جنبش اجتماعی، کارآمد نخواهد بود. مدل سیاسی این نظریه را چارلز تیلی (Tilly) و مک آدام (McAdam) عنوان نمودند، بدین ترتیب که امکانات بر روی مقاصد سیاسی صرف متمرکز می‌شود.

انتقاد بر این نظریه هم در این امر خلاصه می‌شود که محدودیت امکانات بر خواسته ها، هویت، فرهنگ و بسیاری از عوامل کلان اجتماعی تأثیرگذار است.

■ تحلیل‌های چارچوبی

این نظریه مدل‌های ساختاری و چارچوبی را به کار می‌گیرد و بر معرفی نمادین جنبه‌های عمومی و همین طور شرکت کنندگان در جنبش اجتماعی می‌پردازد.

نظریه‌ی تحلیل های چارچوبی نشان دهنده‌ی اهمیت قالب‌ها و ساختارها در شکل‌گیری هویت یک جنبش است و از تمرکز بیش از حد بر روی روانشناسی، ایدئولوژی و در درجه‌‌ی بعدی تاکتیک‌ها، سازماندهی و... انتقاد می‌کند.

مفهوم چارچوب (Framing) نخستین بار توسط اروینگ گافمن (Goff man) عنوان شد و تاکید آن بر اصطلاح" شمای تفسیری" بود که به افراد یا گروه‌ها در زمان بروز حوادث و رویدادها اجازه‌ی درک و تصمیم‌گیری و تفسیر می دهد. گافمن معرفی "خویش" را معادل چارچوب گرفته بود.

تحلیل‌های چارچوبی در مطالعات ارتباطی، اخبار، سیاست و جنبش‌های اجتماعی کاربرد دارند. فرایند معنادهی به جنبش، باورها، اعتقادات و ایدئولوژی‌های کلی را در بر می‌گیرند. برای نمونه جنبش‌های توده‌ای اگر بتوانند چارچوب و ساختار خود را به همدیگر نزدیک کنند و طرح‌های خود را تدوین نمایند و مثلاً بین دو حزب نزدیکی ساختاری به وجود بیاورند، می‌توانند به اتحاد و احتمالاً به موفقیت برسند.

اسنو (snow)و بنفورد (Bedford) می‌گویند تنظیم چارچوب‌ها عنصر مهمی در جنبش‌ها و حرکت‌های اجتماعی است. پس استدلال می‌کنند که اگر چارچوب تک تک افراد به همدیگر متصل شود و در نتیجه همدیگر را تکمیل کنند، در این صورت تنظیم و هم محوری چارچوب‌ها روی داده است.

شرایطی که چارچوب‌ها را به تلاش وا می‌دارد عبارتند از:

- تلاش برای یک‌دست شدن و قدرتمندی

- رابطه بین قالب پیشنهادی و باورهای بزرگتر

- رابطه بین چارچوب موجود و واقعیت‌های موجود در جامعه

- چرخه‌های اعتراض و تغییرات جامع

چهار گونه از تنظیم چارچوب‌ها وجود دارد:

- پل زدن- پیوند بین دو و یا بیشتر ایدئولوژی متجانس و نزدیک به هم

- تقویت- تقویت و شفافیت ساختار در مورد مسائل و رویدادها

- توسعه- توسعه‌ی مرزها و تلاش برای اتحاد اعضا

- انتقال- زمانی که امکان تشدید فعالیت نیست و یا تناقض‌ها پدیدار می‌شوند. انتقال به دو صورت است:

• تبدیل قلمرو ویژه ی فعالیت و دگرگونی وضعیت گروه‌ها و مردم

• تبدیل تفسیرهای جهانی زمانی که هدف تغییر دید جهانی است

■ جنبش اجتماعی نوین (١٩٨٠)

این اصطلاح بر اثر فزونی و گوناگونی جنبش‌های اجتماعی که از دهه ١٩٦٠ شروع شدند و از مدل جنبش‌های قراردادی فراتر رفتند مطرح شد. این جنبش‌ها در جوامع غربی و مدرن - و نه جوامع سنتی- ظهور می‌کنند. این نظریه به فعالیت‌های جمعی گوناگونی اعم از سیاسی، فرهنگی و ایدئولوژیک نظر دارد. باچلر (Buchler)اظهار می‌کند تئوری جنبش اجتماعی نوین وجود ندارد، مگر این که با تمام نظریه‌های جدید در ارتباط باشد. وی آرایش‌های مختلف و جدید فعالیت‌های جمعی که احتمالاً جانشین جنبش های اجتماعی قدیمی مانند انقلاب کارگری می‌شوند را به عنوان نمونه بیان می‌کند و بین آن‌ها تمایز قائل می‌شود.

جنبش زنان، جنبش اکولوژیکی، جنبش‌های گوناگون صلح، نمونه‌هایی از جنبش‌های اجتماعی نوین به شمار می‌آیند. اندیشمندانی همچون اینگلهارت، توراین، اوفه و هابرماس این جنبش‌ها را با نظریه‌های پسا مادی گرایانه مرتبط دانسته‌اند. این جنبش‌ها بیش از آن که به فکر تغییرات اقتصادی و سیاسی باشند، از راه تغییر فرهنگ و شیوه‌های زندگی درصدد تغییر جامعه هستند.

صاحب‌نظران این نظریه، فعالان و اعضای شرکت کننده در این نوع جنبش را از طبقه‌ی متوسط جامعه بر می‌شمارند.

بر خلاف سازمان‌هایی چون گروه فشار که اعضا و سازمانی رسمی دارند، جنبش اجتماعی نوین مرکب از حمایت‌کنندگان و اعضای غیررسمی است. پاول بیرن (Birn) این جنبش را سازمان‌هایی به نسبه درهم ریخته معرفی می‌کند. به هر حال یک جنبش اجتماعی نوین مبارزه‌ی خود را برای تغییرات انجام می‌دهد.

برخی جامعه شناسان چون پاول بگلی (Buggley)و نلسون پیکاردو (Pikardo)به خاطر موارد زیر از جنبش‌های اجتماعی نوین انتقاد می‌کنند:

- این جنبش مخصوص جوامع صنعتی و پساصنعتی است در حالی که هنوز جوامع و جنبش‌های سنتی وجود دارند.

- دلایل تجربی کافی برای نشان دادن تفاوت بین جنبش‌های ذکر شده وجود ندارد.

- جنبش اجتماعی نوین (NSM) منحصراً مخصوص جنبش‌های چپ است و نه جنبش‌های راست.

- اصطلاح طبقه‌ی متوسط به طور شفاف تعریف نشده است.

- نمونه‌های تثبیت شده‌ی جنبش اجتماعی بهتر از این گونه جنبش‌های جدید هستند.

پی‌نوشت:
متن اصلی این برگردان در ویکی‌پدیا

نوشته‌های مرتبط با جنبش اجتماعی:

جنبش اجتماعی (ترجمه‌ی بخش ابتدایی همین متن از ویکی‌پدیا)

جنبش‌های اجتماعی- گی‌روشه

معصومیت و خشونت انسان به روایت آندری

2009-08-21T12:31:00.012+04:30

«آه... آن‌ها همه‌جا را ویران کردند، کشتند، سوزاندند، و تجاوز کردند. کلیساها را خراب کردند. تو مرده‌ای و برای من مصیبت به جا مانده است. روز و شب به خاطر آدم‌ها رنج می‌کشم. اما نمی‌دانم. آیا می‌توان اینان را انسان خواند؟ همه‌ی عمر نابینا بودم. حق با تو بود. تاتاری را دیدم که خندان می‌گفت بدون ما باز هم شما به جان هم می‌افتادید. نه. من دیگر نمی‌توانم ادامه بدهم.»

آندری روبلف اثر آندری تارکوفسکی، سینماگر صاحب سبک روس در سال 1964 ساخته شد؛ در شوروی سابق بیش از 5 سال اجازه‌ی نمایش پیدا نکرد و پس از این مدت، همان نسخه‌ی به نمایش درآمده هم کوتاه و سانسور شده بود. این فیلم، دوران زندگی نقاشی به همین نام (که از زندگی او اطلاع درستی در دست نبود) را در فاصله‌ی سال‌های 1400-1425، با اشاره و کنایه به جهان معاصر و به ویژه شوروی به تصویر در می‌آورد.

تقابل کشمکش‌های دنیای درونی روبلف و مصیبت‌های دنیای بیرونی او، دستمایه‌ی اصلی فیلم به شمار می‌آیند؛ خشونت و معصومیت انسان، سکوت خداوند در برابر رنج و زجر آدمیان، ایمان و تردید، امید و انسانیت، تراژدی فردیت و اهمیت چندگانگی، و هنر و آفرینش انسانی، دغدغه‌های آندری شخصیت اصلی فیلم (و در واقع آندری کارگردان) در بطن این اثر هستند.

آندری، جمله‌های بالا را پس از آن به زبان می‌آورد که روح نقاش پیری به نام تئوفانوس بر او ظاهر می‌شود. ابتدا او از آندری می‌پرسد: «آیا هنوز هم ایمان به پیروزی نیکی در تو باقی مانده است؟»
این پرسش به بخش‌های نخستین فیلم باز می‌گردد؛ جایی که در کلیسا و به هنگام نقاشی شمایل‌ها بر دیوار آن، گفتگویی میان آن دو روی می‌دهد؛ اساس بحث آنها رابطه‌ی ایمان به خدا و جستجوی زیبایی، و ایمان به راهی است که در آن، این دو با هم پیوند می‌یابند. آنجا، تئوفانوس بر گناه نخستین و گناه‌کاری انسان تأکید می‌کند و آندری بر سرشت پاک انسان، توانایی آفرینندگی و معصومیت او:

- آندری: قدیسان در شمایل‌ها به سان آدم‌هایی معمولی تصویر شده‌اند. چرا مسیح، خود به صورت انسانی ظاهر شد و در میان آدمیان زندگی کرد؟

- تئوفانوس: از یاد مبر که همین انسان‌ها بودند که مسیح را به صلیب کشیدند.

- و آنان از کرده‌ی خویش پشیمان شدند.

- اما خیلی دیر، مثل همیشه... اگر او باز به زمین می‌آمد، او را یک بار دیگر هم به صلیب می‌کشیدند.

- اما بگو... مگر خداوند انسان را نیافریده است؟

سه سال می‌گذرد؛ آندری خشونت‌ها و جنایت‌هایی بزرگ را به چشم خود می‌بیند. شاهد کشتار مردم و غارت شهر ولادیمیر به دست تاتارها و اجیران روسی آنها می‌شود، و نیروی ویرانگر نفرت و حسادت آدمی را می‌شناسد. کور کردن نقاشان به فرمان امیران را می‌بیند و چند نفر از شاگردانش کشته می‌شوند. امیری را می‌بیند که برادرش در دهان و شکم او سرب داغ می‌ریزد. خود او نیز برای نجات زنی جوان، مجبور می‌شود سربازی مهاجم را به قتل برساند. اکنون آندری درمانده و تنها در حجره‌ای پناه گرفته است. روح تئوفانوس بر او ظاهر می‌شود؛ آندری که نظرش در مورد "انسان" عوض شده است، خطاب به او می‌گوید: «همه‌ی عمر نابینا بودم. حق با تو بود».

آندری سخن گفتن و نقاشی را کنار می‌نهد و در ناامیدی و آوارگی زندگی را می‌گذراند. اما این پایان ماجرا نیست.پس از حدود 15 سال سرگردانی، گذار آندری به دهکده‌ای ویران می‌افتد. فرستادگان امیر در جستجوی فردی که راز ساختن ناقوس بزرگ روسیه را می‌داند به آنجا می‌رسند؛ آنها در می‌یابند که این فرد مُرده است. اما فرزندش ادعا می‌کند که راز ساختن ناقوس را می‌داند؛ در حالی که او، هیچ چیز نمی‌داند. وی تنها می‌داند که می‌تواند به جستجوی راز ناقوس برآید و با به خطر انداختن جان خویش در این راه پیش می‌رود و سرانجام پیروز می‌شود. او ناقوس را می‌سازد و اشک‌ریزان به دامان آندری می‌افتد. این واقعه، آندری را به خود می‌آورد و ایمان، اعتقاد او به انسانیت و آفرینش زیبایی به دست انسان و هنر را باز می‌گرداند.

دو تعبیر مشهور داستایفسکی، نویسنده ی قرن 19 روسیه، بر سرتاسر این فیلم سایه افکنده‌اند: «رنج، روح انسان را می‌پالاید» و «زیبایی، جهان را نجات خواهد داد».
تارکوفسکی، سینماگر قرن 20 روسیه، این دو عامل یعنی رنج و زیبایی را با شخصیت هنرمند و پیدایش هنر عجین می‌بیند و آنها را در این اثر خود طرح می‌کند. از نظر او، هنرمند تنها کسی است که راز جهان را می‌داند و در آثار خود می‌کوشد این راز را به مردم بنمایاند. وی، جایی در میان یادداشت‌هایش در مورد این فیلم می‌نویسد: «در این دنیا معصومیت فدای خشونت می‌شود تا هستی به جریان خود ادامه دهد. اما پیروزی نهایی از آن نیکویی و معصومیت است.»

فیلم که از آغاز سیاه و سفید بود در نمای پایانی به یکباره رنگی می‌شود و نقاشی‌ها و شمایل‌هایی منتسب به دوران پختگی و پایانی عمر آندری روبلف به تصویر در می‌آیند...

پی نوشت:
در این یادداشت از خود فیلم و منابع زیراستفاده شده است:
-امید بازیافته- سینمای آندری تارکوفسکی، بابک احمدی، نشر مرکز، 1382.
-زمان مُهر شده، آندری تارکوفسکی، برگردان: قباد ویسی، نشر آنا، 1380.
* فیلم آندری روبلف در 20 بخش در یوتیوب موجود است. قسمت "مصیبت به روایت آندری" را می‌توانید از اینجا ببینید و قسمت‌های دیگر را از نوار کناری بیابید.

زنده رود مُرد یا کشته شد؟!

2009-08-17T10:48:00.015+04:30

اگه گفتی دلیل اصلی‌ای که شاه عباس، سی و سه پل رو ساخت چی بود، آزادت می‌کنم بری!‌
آقا دزده یک نگاهی به جناب سرهنگ و به من انداخت و گفت: خوب معلومه؛ برای عبور و مرور به این طرف و اون طرف رودخونه. جناب سرهنگ حالا می‌ذاری برم؟
جناب سرهنگ یک نگاهی به آقا دزده و به من انداخت و گفت: نه. این که دلیل اصلی نیست. بعد با همون شوخ طبعی همیشگی و لهجه‌ی اصفهانی‌اش ادامه داد: برای اینکه وقتی بارون میاد، ماهیا برن زیر پل تا خیس نشن! بعد با همون شوخ طبعی همیشگیش، در بازداشتگاه رو باز کرد و آقا دزده رو انداخت توی بازداشت‌گاه!

این ماجرا در یکی از نیمه‌شب‌های چندین سال پیش - وقتی رئیس کلانتری و من (در دوران سربازی)، آقا دزده را دستگیر و به کلانتری منتقلش کردیم- روی داد. اما شوخ طبعی رئیس کلانتری در این مورد، این روزها قطعاً بلاموضوع می‌شد؛ چون الان نه ماهی‌ای به جا مانده است و نه رودخانه‌ای؛ در عین حال، سی و سه پل هم به علت دارا بودن بافت و مصالحی که به آب وابسته‌اند، در خطر خرابی قرار گرفته است [1]. علاوه بر این، حیات موجودات آبزی و گیاهانی که به این رودخانه وابسته بودند، پرندگان مهاجر به سرتاسر مسیر رودخانه و تالاب گاوخونی، بلکه اکوسیستم این منطقه، با خطر، نابودی و مرگ روبرو شده‌اند.
اما به راستی علت اینکه هم اکنون بستر زاینده رود، این روح نصف جهان و خاطره ‌انگیزترین رود مرکزی ایران [2]، شاهرگ حیاتى شهر اصفهان و تنها منبع آب کشاورزانی که زندگی آنها به آن وابسته است، همانند کویر شده است چیست؟ آیا این امر سابقه داشته است؟

ده سال پیش نیز، رودخانه به ناگهان و کاملاً خشک شد. آن زمان، مانند الان، خشکسالی را عامل اصلی عنوان کردند. خاطرم هست همان روزها از پدربزرگم (که در قید حیات بود و سن او از هشتاد بیشتر) پرسیدم در طول عمرش به خاطر دارد که رودخانه خشک شده باشد؟ پاسخش منفی بود و تأکید کرد که نه تنها چنین چیزی ندیده است، بلکه حتا از نسل پیش از خود هم نشنیده است. بنابراین، خشکسالی نمی‌تواند علت اولیه‌ی این رخداد باشد؛ چراکه این پدیده دارای سیکل زمانی است و هر از چند سال یک‌بار واقع می‌شود. درحالی که در مدت زمانی به اندازه‌ی ندیدن و نشنیدن پدربزرگ، هرگز چنین نشده بود. در قسمت‌هایی از پل خواجو از زمان ساخت، مکان‌هایی برای قرار دادن چوب و ایجاد یک سد موقت تعبیه شده است. افراد سن و سال دار اصفهان این را می‌دانند و علت آن را جلوگیری از ورود آب به مقدار زیاد به طرف دیگر پل ذکر می‌کنند. این یعنی در سال‌های نه چندان دور، در مواقعی آب رودخانه به میزانی می‌شده است که باید جلوی آن را گرفت. اما اینک وضع برعکس است.

در واقع، خشکسالی در اینجا معلول است و نه علت. علت اصلی به مدیریت (سوء مدیریت!) منابع آبی و آبخیزداری و تغییرات غیرکارشناسانه‌ای باز می‌گردد که در چند دهه‌ی اخیر ایجاد شده و به تغییر اکوسیستم از سرچشمه‌‌ی زاینده‌ رود در زردکوه بختیاری تا تالاب گاوخونی در شرق شهرستان اصفهان انجامیده‌اند.دلایل اصلی چنین رخ‌داد تاسف بار به اختصار عبارتند از: احداث سد عظیم زاینده‌رود، انتقال آب رودخانه به استان‌های هم‌جوار اصفهان، اختلاف با استان چهارمحال و بختیاری، پمپاژ آب در بالادست رودخانه، و آلودگی و هدر روی آب. رسانه‌ها در این مورد به شکل عجیبی سکوت کردند و به سادگی از کنار آن گذشتند؛ تنها روزنامه‌ی همشهری و خبرگزاری مهر و یکی- دو رسانه‌ی دیگر در چند گزارش و مصاحبه با کارشناسان، آن را بازتاب دادند. شرح بیشتر، با استناد به همین گزارش‌ها در ادامه‌ی متن می‌آید:

تقسیم آب زاینده رود براساس طومار شیخ بهایی در زمان شاه عباس اول
تنها دستورالعملی‌که جهت تقسیم آب زاینده‌رود در دسترس است، طومار شیخ‌بهائی است که حدود 4 قرن مورد استفاده قرار گرفته است [3]. بر اساس این طومار، آب رودخانه در شبکه های آبیاری تقسیم می‌شد و توسط جوی ها و مادی ها به مناطق منتقل می‌شد و مورد استفاده قرار می‌گرفت. شبکه‌های آب‌رسانی و تقسيم آب زاينده رود با كمك دانش حقيقي شيخ، چنان انجام شده بود كه تا پايين‌ترين بخش‌ها، حقآبه بران سهم خود را مي‌يافتند و طبيعت نيز سهم خود را مي‌يافت. اما در سه- چهار دهه‌ی ‌گذشته، به دلیل استفاده از پمپ برای استخراج آب‌های زیرزمینی به عنوان منبع آب تأمین کشاورزی تغییراتی در توزیع و استفاده از آب رودخانه در دشت‌های مختلف به وجود آمده است [4].
عدم تقسیم عادلانه‌ی آب رودخانه زاینده‌رود، سبب شده است که کشاورزان نقاط بالادست از آب بیشتری استفاده نمایند. این کشاورزان اکنون به کشت محصولاتی چون سیفی‌جات و برنج روی آوره‌اند که در نهایت درآمد سرشاری به دنبال دارد اما از سوی دیگر اراضی پایین دست رودخانه اکنون خشک و به کویر تبدیل شده است [3].

سد زاینده‌رود
عيني‌ترين دليل وجود سد زاينده رود، بهره‌برداری اقتصادی از آن و رونق دریاچه‌ی سد و ویلاهای مشرف به آن، که محل ویژه‌ی خوش‌گذراني گروهي‌خاص هستند، به شمار می‌آید.در حالی که شبكه سنتي زاينده رود هنرمندانه به همه جا و حتي به تالاب گاوخوني آب مي‌رسانيد، سد بسيار بزرگ زاينده رود در سال 1348 با ظرفيت ذخيره‌ی 1200 ميليون مترمكعب به دست تكنوفيل‌هاي شركت‌هاي غيرايراني منتفع در ساخت ‌و ساز در آبخيزها ساخته شد. در زماني كوتاه پس از ساخت سد، روستاهاي پايين دست و نزديكترين همسايگان تالاب گاوخوني، از جمله روستاي شاخ كنار، متروكه شدند.

كشاورزان با دستي كوتاه از همه جا، زمين‌هاي موروثي پررونق‌شان را كه با ساخت سد به كويري بي آب و باير بدل شده بود رها كردند و به سرنوشتي نامعلوم و تلخ در حاشيه شهرها محكوم شدند. اهالي منطقه، زمان خالي از سكنه شدن شاخ كنار را همان زمان‌ها اعلام مي‌كنند. ويرانه‌هاي اين روستاي كهنسال- در 10 كيلومتري تالاب- در پايين‌ترين نقطه رودخانه زاينده رود حكايت غم انگيز تجاوز به حقوق جوامع بومي، ناديده گرفتن حقابه آنها از رودها و پايمال كردن حقوق ديرينه چندين هزارساله آنها بر تالاب‌هاست. اینک، که سرنوشتی مانند سرنوشت روستای متروکه‌ی شاخ کنار، در حال رقم خوردن برای نزدیکترین منطقه مسکونی به تالاب گاوخونی، ورزنه در 30 کیلومتری آن است [4].

حوزه‌هاي آبريز، بر اساس پستي و بلندي‌ها و نظمي بوده که در طبيعت ساخته شده است؛ مالکیت حوزه آبريز زاينده رود متعلق به اراضي پايين دست نیز هست و پمپاژ آب در بسیاری از مناطق، اقتصادی و اصولی نیست [5]. در بالادست آبخيز، ساخت سدها و سامانه‌هاي انتقال بي‌هيچ دغدغه درباره سرنوشت صاحبان آب و حق‌آبه‌ها در پايين دست، سال‌ها و سال‌ها ادامه يافته است و البته هرگز هيچ ارزيابي‌اي از اثرات اين هجوم و تجاوز به حقوق روستایيان و جوامع بومي ‌و نيز تجاوز به طبيعت انجام نشده است [4].

انتقال آب به استان‌های دیگر

زمزمه‌های انتقال آب به کرمان و رفسنجان، از زمان ریاست هاشمی رفسنجانی بر مجلس شورای اسلامی، قوت گرفتند و گفته شد در دوران ریاست جمهوری وی، این پروژه به انجام رسید. مشهور است که در دوران ریاست جمهوری خاتمی نیز، زاینده رود از طریق لوله به یزد و اردکان رسید. همچنین در طول این چند ساله، قم، کاشان و اردستان نیز از آب زاینده رود بی‌بهره نماندند.

كهرم (كارشناس محيط‌زيست) در گفت‌وگو با ايلنا، وزارت نيرو را در خشك شدن زاينده‌رود مقصر مي‌داند و مي‌گويد: ميزان كشيدن آب از اين رودخانه و فرستادن آن به استان يزد آن قدر زياد بوده كه به قول مردم، پشمك يزد طعم گز اصفهان را گرفته است. وقتي بدون اساس و برنامه ريزي از رودخانه اي آب كشيده شود طبيعي ترين واكنش اين رودخانه خشك شدن است. رئيس سازمان ميراث فرهنگي اصفهان با رد اين اظهارات، مطرح كردن چنين موضوعاتي را جنجال‌هاي سياسي دانسته و مي‌گويد: كم شدن آب زاينده‌رود تنها در اثر كمي بارندگي بوده است نه چيز ديگر [1].

در عین حال، طي جلسه‌اي كه مسئولان نظام مهندسي كشاورزي اصفهان با مسئولان شهري و شوراي شهر اصفهان برگزار كردند، بر اين امر صحه گذاشتند كه خشكي زاينده‌رود نه تنها به علت خشكسالي نیست؛ بلكه مهمترين دليل خشكي آن بر اثر مديريت ناصحيح در اين‌ خصوص است. «انتقال آب به دیگر استان‌ها» از جمله موارد این مدیریت ناصحیح عنوان شد. [6]

همچنین در گزارشی کارشناسانه از خبرگزاری مهر در خصوص تغییر خط مرزی استان‌های اصفهان و چهارمحال و بختیاری و ایجاد شهرک شیدا عنوان شد که در اثر این اقدام «زمینه‌هایی برای آلودگی آب شرب استان‌های اصفهان، یزد، بخش‌هایی از کرمان و استان مرکزی فراهم شود» [7]. حال اگر آب رودخانه به دیگر شهرها و استان‌ها نمی‌رود، این آلودگی از کجا به وجود می‌آید؟! بحث بر سر انتقال آب به جاهای نیست. مسأله اقدام غیرکارشناسانه است. اول چاه را می‌کَنند و بعد منار را می‌دزدند! آیا به جای طرح انتقال آب کارون به زاینده رود (در حال انجام!)، امکان آن نبود که این آب، به طور مستقیم به استان‌های دیگر منتقل می‌شد؟

اختلاف با استان چهار مَحال و بختیاری
به گزارش مهر، استان چهارمحال و بختیاری تاکنون سه بار مرز میان خود و اصفهان را دستخوش تغییراتی کرده که در صورت تکرار این موضوع، علاوه بر ایجاد فاجعه‌ای بزرگ برای کشاورزان شرق اصفهان، می‌تواند زمینه‌هایی را برای آلودگی آب شرب استان‌های اصفهان، یزد، بخش‌هایی از کرمان و استان مرکزی فراهم شود. [7]بصیرى (کارشناس منابع طبیعی) هدف اصلى مسئولان استان چهارمحال و بختیارى براى تغییر خط مرزى خود با استان اصفهان را محدود کردن آب رودخانه‌ی زاینده رود و ایجاد شهرک‌هاى تفریحى در این منطقه دانست. [8]

تغییر خط مرزى استانهاى اصفهان و چهارمحال و بختیارى و شهركي در نزديكي سد زاينده‌رود در حال احداث است كه شهركي آزمايشي و مربوط به اصفهان است. اما مسئولان چهارمحال و بختياري عنوان كرده‌اند كه اين شهرك مربوط به اين استان است و اصل مناقشه اين دو استان نيز بر سر اين موضوع است! [6]علامه (کارشناس و روزنامه نگار) با اشاره به اینکه گویا استارت کار در خصوص ایجاد شهرک شیدا ظاهرا در مصوبات دور اول ریاست جمهوری بوده البته بنا به اظهارات مسئولان چهار محال و بختیاری تصریح کرد: در صورت احداث شهر شیدا این شهرک منشاء آلودگی آب شرب اصفهان و 6 میلیون مصرف کننده آب شرب زاینده رود خواهد شد. [7]

از طرف دیگر، در حال حاضر در مناطق چهارمحال بختیاری، آب را از پایین دست و در کنار زاینده رود تا ارتفاعی نزدیک به ‌سه هزار متر پمپاز می‌کنند تا آب را به باغات خود برسانند. همچنین، عدم مديريت واحد در تسريع اجراي پروژه بهشت‌آباد، ‌تونل سوم كوهرنگ و چشمه لنگان و صدور مجوز پمپاژ آب در بالادست زاينده‌رود در استان چهارمحال و بختياري، مسأله را بیش از پیش پیچیده می‌کند. در دور اول سفر های استانی آقای احمدی نژاد، ایشان در استان چهار محال و بختیاری با اعلام اینکه هیچ زمینی در استان نباید خشک بماند مدیریت آب را برعهده گرفت. این مساله سبب شد تا کشاورزان این منطقه با خرید پمپ های فشار قوی در هر ثانیه 15 تا 18 مترمکعب آب از رودخانه برداشت کنند. این در حالی است که ورود 30 مترمکعب آب در ثانیه علاوه بر تامین آب کشاورزان پایین دست رودخانه از خشک شدن آن جلوگیری می کند. حاج رسولی ها رئیس شورای شهر اصفهان با اشاره به اصلاح قوانین و خط مرزی استان های اصفهان و چهار محال و بختیاری، خواستار جلوگیری از برداشت های بی رویه از حوزه زاینده رود است و می گوید: «در 10 سال گذشته مدیریت مجزا برای حوزه آبی زاینده رود مناسب نبوده و باید به مدیریتی واحد تبدیل شود.» [8]

آلاینده‌های زاینده رود
مسأله‌ی دیگری که در بحران زیست محیطی و کم‌آبی زاینده‌رود مؤثر است، آلاینده‌های آب هستند. کارخانه‌ها و شهرک‌های صنعتی در کنار رودخانه و پسماندهای صنعتی و شیمیایی ناشی از آن را نمی‌توان کوچک انگاشت. خاتون آبادی (استاد دانشگاه صنعتی اصفهان) می‌گوید: بیشتر کارخانجات اصفهان در شعاع کمتر از 50 کیلومتری رودخانه مستقر شده‌اند. [6]در حادثه ورود نفت خام به زاینده‌رود که سال پیش اتفاق افتاد، اداره کل محیط زیست استان اصفهان اعلام کرد که بیش از 13 میلیارد تومان خسارت در بخش آب، به این استان وارد شد. این حادثه در اثر ترکیدگی لوله نفت بود و سبب شد نفت خام تا شعاع 500 متر زمین‌های اطراف رودخانه را نیز آلوده کند.معاون محیط زیست انسانی اداره کل محیط زیست اصفهان نیز، به تازگی گفته است از چند سال گذشته تاکنون فاضلاب شهرک بهارستان به داخل زاینده‌رود سرازیر می‌شود که به علت کاهش آب زاینده رود بر اثر خشکسالی امسال، آلودگی‌هایی را موجب شده است. [10]

همچنین از آلودگی تصویری در حاشیه‌ی رودخانه در شهر اصفهان نیز نمی‌توان به راحتی عبور کرد. اکنون، ساختمان‌های مرتفع در شهر، در دو طرف رودخانه، جلوه‌ی رودخانه را تحت‌الشعاع خود قرار داده‌اند. صدور مجوز ساخت برای این ساختمان‌ها در دست شهرداری است که یا قانون و تدبیری در این زمینه اندیشیده نشده است و یا جریان‌های زیرمیزی! در این زمینه فعال بوده‌اند.

حال که بحث اصفهان و رودخانه مطرح شد، با مثالی در مورد یکی از خیابان‌ها، این نوشته را به پایان می‌برم. خیابان ابن سینا در مرکز اصفهان، خیابان پر پیچ و خمی است که خیلی سال‌ها پیش از انقلاب ایجاد شد. بزرگتران ما، علت این کج و پیچ را چنین تعریف می‌کنند که در زمان ساخت، هرگاه این خیابان به منزل بزرگان یا کسانی که بضاعتی داشته‌اند و می‌توانستند مسیر خیابان را منحرف کنند می‌رسید، طبق دستور، این انحراف انجام می‌شده است؛ تا سرانجام همان‌گونه که می‌گویند آب راه خود را باز می‌کند، این خیابان هم راه خود را باز کرده است! این یعنی "توسعه دیمی" بر اساس "هرچه پیش آید خوش آید". مدیریت در مورد زاینده رود و توسعه و برنامه ریزی در سطح کلان کشور هم کم و بیش به همین شکل است.

منابع:
1. سخنگوي شوراي شهر اصفهان مي‌گويد:‌ از آن جا كه جنس پل از ساروج و نيازمند آب است در اين رابطه سازمان آب منطقه‌اي در مقاطع مختلف نسبت به جاري كردن مقداري آب در پاي پل‌ها اقدام كرده است‌: سي ‌و سه پل در حسرت آب، همشهری
2. ترسالی دیدم در خشکسالی اصفهان، وبلاگ بیابان، محمد درویش .
3. فراموشی طومار 400 ساله شیخ‌بهایی، همشهری
4. خاموشي زاينده رود، مرگ گاوخوني، همشهری
5. اقدامات غیرکارشناسی زاینده رود را خشک کرد- ناصر حاجیان، خبرگزاری مهر
6. مناقشه اصفهان و چهارمحال بر سر زاينده‌رود، همشهری
7. تغییر مرز آبی زاینده‌رود تامین آب 6 میلیون نفر را به خطر می‌اندازد، همشهری
8. طومار شیخ بهایی را پیچیدند، زاینده رود خشک شد، همشهری
9. عدم مدیریت صحیح آب علت خشکى زاینده رود است، همشهری
10. اصفهان بی زاینده رود، زاینده رود بی آب، مردمک

رنگ رخساره‌ی زندانیان و حال نهان حکومت

2009-08-09T00:59:00.017+04:30

زمانی گاندی را برای مذاکره به انگلیس و به کاخ پادشاه در باکینگهام دعوت کرده بودند. او با اندامِ نحیفِ 50 کیلوگرمی که با همان لُنگ سفید رنگ همیشگی پوشیده شده بود، و چهره‌ای که فقر و رنج ملتی به بزرگی هند را عیان می‌کرد، وارد کاخ شد. وقتی پادشاه از او وضعیت مردم هند تحت استعمار خود را پرسید، گاندی کمی مکث کرد و پاسخ داد: برای مشاهده‌ی وضعیت مردم هند، کافی‌ست به صورت و اندام من نگاه کنید!

حال، برای مشاهده‌ی وضعیت حکومت جمهوری اسلامی، کافی‌ست به چهره‌ی زندانیانش نظر افکنیم. رنگ رخساره‌ی آنها خبر از حال زار و نزار حکومت می‌دهد. این چهره‌های رنجور و تکیده در صحن دادگاه، بیدادی که در این مدت بر آنها رفته است را نمایان می‌کنند. زندانی، بی‌دفاع است؛ در چنگال زندانبان گرفتار و اسیر است و در میان دیوارها محصور. نسبت انسانیت یا سبعیت هر حکومت در طرز رفتارش با زندانیان آشکار می‌شود*. پس اگر آزاده نیستید، دین ندارید، شرافت و انسانیت را از یاد برده‌اید، یک نکته را فراموش نکنید و آن اینکه دوران قرون وسطا هم گذشت و روسیاهی‌اش بر کشیشان مدعی ارتباط با خدا ماند!

پی نوشت:
* این جمله از این وبلاگ (پرده) وام گرفته شدند.
- نوشته‌ای از ابطحی: اعترافات تلویزیونی و خوشحالی همه
- نوشته‌ای از زیدآبادی: طرح دو پرسش از آیت‌الله خامنه‌ای

در پیرامون شعار "جمهوریِ ایرانی"

2009-08-06T15:11:00.017+04:30

خواسته‌ها و هدف‌های یک جنبش و حرکت اجتماعی در «شعار» و شعارهای آن جنبش نمود می‌یابند. بنابراین نمی‌توان گفت «در حال حاضر و در شرايطی که مبارزات مسالمت آميز "حق طلبانه" مردم ايران آنقدر عمق يافته که بخش وسيعی از بدنه حکومت و روحانيت و مراجع نيز همراه آن هستند پرداختن به موضوعاتی چون "شعار" و "پرچم" مواردی حاشيه‌ای و انحرافی هستند.» (1)

از پیش از برگزاری انتخابات تا کنون، شعارها و پلاکاردهای قدیمی و جدیدی به گوش رسیدند و به چشم آمدند. یکی از جدیدترین شعارهایی که در بزرگداشت چهلم شهادت «ندا» و در آستانه‌ی سالگرد انقلاب مشروطه در خیابان‌های تهران سر داده شد، «استقلال، آزادی، جمهوری ایرانی» بود.

برخی از مهم‌ترین شعارهای پیش از این شعار عبارت بودند از:
مرگ بر دیکتاتور
مجتبا بمیری، رهبری رو نبینی
می‌کُشم می‌کُشم آن که برادرم کشت
رهبر ما....
نصر من اله و فتح قریب، مرگ بر این دولت مردم فریب
محمود خائن، آواره گشتی خاک وطن را ویرانه کردی، .... مرگ بر تو، مرگ بر تو

آنچه نمایان است این است که بیشتر این شعارها در فضای انقلاب 57 سِیر می‌کنند. به عبارت دیگر «در همه‌ی این شعارها مرگ و خشونت و انتقام جویی موج می‌زند» (2). باید توجه داشت جنبشی که شعار غالب آن «مرگ بر ...» باشد، پلاکارد خشونت را به شکلی پنهان، خواسته یا ناخواسته با خود حمل می‌کند و پس از به نتیجه رسیدن نیز، به احتمال بسیار زیاد، این خشونت آشکار خواهد شد و همان سرنوشتی که انقلاب 57 رقم زد را تکرار خواهد نمود. البته ممکن است افرادی که انقلاب 57 را ایده‌آل می دانند، از این دیدگاه پیروی کنند. در این زمینه، گفته‌های اخیر میرحسین موسوی، ضمن اینکه روند اعدام‌ها و کشتارهای زمان «گذشته» (پس از انقلاب) را مورد تأیید قرار می دهد، بذر خشونت و کینه و انتقام برای «آینده» را می‌پراکند:

«به کسانی که چنین جنایاتی را مرتکب می‌شوند یادآور می‌شوم که مردم، آنهایی را که قبل از انقلاب مرتکب جنایت شدند به یاد داشتند و آنها را به سزای عملشان رساندند؛ مردم از چنین جنایت‌هایی نخواهند گذشت.» (3)

جنبش مسالمت‌آمیز باید به دنبال عدم خشونت باشد. به بیان منادی عدم خشونت در قرن گذشته: «عدم خشونت، تحمل آگاهانه‌ي رنج است... مرگ را نباید برای هیچ کس بخواهیم. حتا به جنایتکارترین انسان‌ها نباید آزار رسانید.» (4).

به شعار مورد اشاره یعنی «استقلال، آزادی، جمهوری ایرانی» بازگردیم. این شعار، چکیده‌ای از بسیاری از شعارها و خواسته‌ها و آرمان‌های دور و نزدیک را در خود دارد ضمن اینکه نه در ظاهر و نه در باطن "مرگ بر" و "مرده باد" ندارد. «استقلال» مداخله‌ی خارجی را منتفی می‌کند؛ «آزادی» به کرامت انسانی و حقوق سیاسی بر می‌گردد و «جمهوری» به این معنی که حکومت با جمهور مردم است، نوع آزادی و حکومت سیاسی را مشخص می‌کند. ترکیب «جمهوری ایرانی» نیز، به جای «جمهوری اسلامی» نشسته است و این، ساختار نظام جمهوری اسلامی، قانون اساسی و ادغام دین و دولت (که امتحان خود را در طی سی سال پس داده اند) را به شدت به چالش می‌کشد، بلکه رد می‌کند و خود، آلترناتیو و جایگزینی برای آن می‌شود.

اما شعار «جمهوری ایرانی» که تنها 50 روز پس از شعار «رأی منو پس بده» مطرح شد، تا کنون دو گونه واکنش منفی را به دنبال داشته است (از افراد و گروه‌هایی که به طور کلی با واژه‌ی "جمهوری" مشکل دارند صرف‌نظر می‌شود). یکی مربوط به افرادی است که به رغم نارضایتی از وضع موجود و روند پیش آمده در پی انتخابات، هنوز به جمهوری اسلامی دل‌ بسته‌اند و قصد تغییر و عبور از آن را ندارند؛ در رأس این افراد، شخص میرحسین موسوی قرار دارد که بلافاصله پس از اینکه این شعار را شنید نسبت به آن واکنش نشان داد:

«خواسته‌ی مردم دفاع از جمهوریت نظام در کنار اسلامیت آن است و شعار جمهوری اسلامی نه یک کلمه کم نه یک کلمه زیاد در بیان این جنبه از مطالبات آنان نقش راهبردی دارد.» (5)

البته نقد این رویکرد نیازمند نوشته‌ای جداگانه است که در فرصتی دیگر به آن پرداخته خواهد شد.

اما منتقدان دسته‌ی دوم نسبت به شعار مورد بحث، با «جمهوری ایرانی» از نظر ساختار ادبی و مفهومی مشکل دارند؛ برای نمونه نویسنده‌ی وبلاگی درباره این شعار می‌نویسد:

«یکی مرا راهنمایی کند که جمهوری ایرانی چه صیغه‌ای ست و مصداق واقعیش چیست؟ گمان کنم اینهایی که در خیابان فریاد می‌زدند استقلال آزادی جمهوری ایرانی منظورشان این بوده که جمهوری اسلامی دیگر بس است. منظورشان این بوده که پیشوند اسلامی را برداریم و به عبارتی دین را از حکومت جدا کنیم. بالاخره بعد از مدتها که روشنفکران ایرانی این بحث را روی کاغذ پیش می بردند، ورژن خیابانی‌اش هم پدیدار شد.»

و سپس می‌افزاید:

«ولی حالا چرا اصطلاح جمهوری ایرانی؟ قافیه به تنگ آمده یا شاعر به جفنگ؟ البته من استاد دستور زبان فارسی نیستم و اگر اشتباه کنم حتما دوستان اصلاح خواهند کرد. اما در اصطلاح جمهوری ایرانی، واژه‌ی ایرانی واژه‌ی جمهوری را توصیف می‌کند. یعنی جمهوری از نوع ایرانیش. به عبارتی در ذهن شنونده شکل جدیدی از حکومت جمهوری به نام جمهوری ایرانی القا می‌شود.» (6)

از آنجایی که در متن آمده است که «در اصطلاح جمهوری ایرانی، واژه‌ی ایرانی واژه‌ی جمهوری را توصیف می‌کند» پیداست که نویسنده‌، ترکیب «جمهوری ایرانی» را ترکیب وصفی در نظر گرفته است. در حالی که این ترکیب، یک ترکیب اضافی است و نه وصفی (7). ترکیب جمهوری ایرانی دقیقاً همان عنوان مقاله‌ی «دموکراسی ساخت ایران» نوشته‌ی اخیر استیفن کینزر را تداعی می‌کند. کینزر در آنجا اشاره کرده بود که: «امروز، در دست گرفتن تصویر مصدق دو مفهوم دارد: "ما دموکراسی می‌خواهیم" و "ما مداخله‌ی خارجی نمی‌خواهیم". بسیاری از مردم ایران، این خواسته‌های شایسته را در نظر دارند [و معتقدند که] "آمریکایی‌ها، دخالت شما برای ما استبداد و مرگ به ارمغان می آورد. در خانه‌ی خود بمانید، خود را وارد این ماجرا نکنید و کشور ما را برای تغییر به خودمان بسپارید."».(8)

اما برعکس، اصطلاح‌هایی مانند جمهوری اسلامی، اقتصاد اسلامی و مردمسالاری دینی، با تفسیر و برداشتی که در این چند دهه از آنها ارائه شده است، ترکیب‌هایی وصفی به شمار می‌آیند. اگر دینی را از مردمسالاری یا اسلامی را از جمهوری بگیریم، این اصطلاح‌ها، آن معنا و مفهومی که مراد گوینده از آن بوده است را از دست می‌دهند (9). در حالی که چنین چیزی در مورد جمهوری ایرانی صادق نیست و بنابراین، منظور از جمهوری ایرانی، نوع جدیدی از جمهوری نخواهد بود. اما در عین حال، ایجاد جمهوری به دست مردم ایران (بدون دخالت خارجی) و ایران برای همه ایرانیان (فارغ از نژاد، زبان، مذهب، منطقه و ...) را می‌رساند.

اینک 103 سال پس از انقلاب مشروطه و در سالروز آن نقطه‌ی عطف تاریخ ایران، شعار جمهوری ایرانی، چکیده‌ای از خواسته‌هایی را در خود دارد که آزادیخواهان ایران زمین در این مدت طولانی برای آن مبارزه می‌کردند. این شعارِ بدون ابهام، پر مفهوم، آزادی‌خواهانه و عاری از مرگ و خشونت را نه تنها نباید دست کم گرفت، بلکه می‌توان شعار اصلی جنبش سبز قرار داد.

فایل ویدئویی شعار استقلال، آزادی، جمهوری ایرانی
لینک دانلود فایل برای موبایل بدون فیل-تر

پی نوشت و منابع:
1. درباره "شعارها" و واژه ها در مسير سبز دموکراسی، روزبه ميرابراهيمی، گویا نیوز
2. دوکلام حرف حساب با مهندس موسوی، حشمت طبرزدی
3. سخنان مهم ميرحسين موسوي: مردم از جنايتكاران نخواهند گذشت، ادوار نیوز
4. گزیده‌ای از اندیشه‌ی گاندی در اینجا آمده است: گاندی، روح بزرگ
5. میرحسین موسوی: جمهوری اسلامی نه یک کلمه کمتر و نه یک کلمه بیشتر، آینده نیوز
6. جمهوری ایرانی یا جمهوری دموکراتیک ایران، وبلاگ از هیچ تا هیچ
7. ترکیب اضافی و وصفی (برگرفته از کتاب فارسی سوم راهنمایی):

اسم گاهي با كسره به كلمه‌ي بعد از خود اضافه مي شود. كلمه‌ی دوم يا صفت است مانند: پدر مهربان، خوب كه در تركيب مهربان – شاگرد خوب كه در اين صورت آن دو را موصوف و صفت و يا تركيب وصفي گويند و يا كلمه‌ي دوم اسم است. مانند احمد و مدرسه در تركيب پدر احمد و شاگرد مدرسه كه اسم يا كلمه‌ي دوم كلمه‌ي نخستين را به گونه‌اي وابسته خود مي‌سازد و درباره‌ي آن توضيح مي‌دهد و آن را براي خواننده يا شنونده روشن‌تر مي‌سازد كه در اين صورت آن دو را مضاف و مضاف اليه يا تركيب اضافي نامند .
طرز تشخیص ترکیب وصفی و اضافی:
الف. علامت ترکیب را حذف می کنیم و در پایان ترکیب «است» می‌گذاریم:
اگر معنی داد، ترکیب وصفی است.
اگر معنی نداد، ترکیب اضافی است.
ب. در پایان ترکیب «تر» اضافه می کنیم:
اگر معنی داد، ترکیب وصفی است .
اگر معنی نداد، ترکیب اضافی است.

8. دموکراسی ساخت ایران، استیفن کینزر، گاردین- ترجمه
9. نگاه کنید به: واژه‌های مقدس مرا پس بده!، وبلاگ چراگاه

به مادر سوگوار جاودانه ...

2009-07-31T21:45:00.005+04:30

از بهشت زهرا بر مي‌گردم. مزار ندا و سهراب گلباران شده‌ بود. بر مزار هر يك (كه تنها چند قدم با يكديگر فاصله دارند) با تك-تك شاخه گل‌هايي كه مردم آورده بودند، يك تپه‌ي كوچك گل روييده بود. برادرم با گل سفيد، اسم "ندا" را روي آب تزيين كرده و تصوير آن را به من داده بود. قبل از آمدن، چند پرينت از آن گرفتم.

يكي را روي مزار ندا گذاشتم و يكي را به زن ميانسالي كه كنار مزار ندا ايستاده بود و گفت خاله‌ي اوست دادم. چشمانش گريان بودند و دستانش لرزان. از مردمي كه آمده بودند تشكر مي‌كرد؛ وقتي گفتم از اصفهان آمده‌ام، خيلي خوشحال شد. گفت به مادر ندا اجازه نداده‌اند اينجا حاضر شود و از من خواست براي مادر ندا روي ام پي تري پلير صحبت كنم. يكي – دو دقيقه حرف زدم. گفتم ندا هرگز نمي‌ميرد و هميشه در قلب ما خواهد بود.

فضاي غريبي بود؛ بغض گلوي آدم را مي‌فشرد. دختري را كُشته و حتا به مادرش هم اجازه‌ي شركت در مراسم چهلم فرزندش را نداده‌اند! "مادر، سوگوار جاودانه‌" با صداي داريوش از خاطرم گذشت:
به بغض در نفس پیچیده سوگند
به گل‌های به خون غلتیده سوگند
به مادر سوگوار جاودانه
که داغ نوجوانان دیده سوگند

ابتدا راه حضور بر سر مزار و قطعه را بسته بودند. با بچه‌ها ساعت سه و نيم درب متروي دروازه دولت قرار گذاشته بوديم. از چهار گذشته بود كه به بهشت زهرا رسيديم. كم و بيش شلوغ بود. چند ميني بوس و اتوبوس رسيدند و رانندگانشان گفتند "قطعه‌ي 257 بيا بالا". ميني بوس‌ها پر شدند و سوار اتوبوسي شديم كه در حال انفجار بود. نزديكي‌هاي قطعه‌ي مذكور رسيديم و اتوبوس نمي‌توانست جلوتر برود. پياده شديم و به راه افتاديم. گفته مي‌شد همين الان ميرحسين و كروبي هم آمده بودند كه از ورود اولي جلوگيري كرده‌اند و دومي در حد يك فاتحه خواندن مانده و رفته است. مأموران يگان ويژه راه مردم را براي ورود به قطعه بسته بودند. زنان ميانسالي در صف اول جلوي مأموان ايستاده بودند. مأموران، مردم را به عقب مي‌راندند و از قطعه‌ي 257 دور مي‌كردند. دقيقه به دقيقه بر جمعيت اضافه مي‌شد و شعارها شروع شدند:
عزا عزاست امروز، روز عزاست امروز، ایرانی‌ با غیرت، صاحب عزاست امروز
دولت كودتا، استعفا، استعفا
ننگ ما، ننگ ما، صدا و سيماي ما
يار دبستاني من ...
مرگ بر ديكتاتور
مرگ بر روسيه
مرگ بر چين
ايراني مي‌ميرد، ذلت نمي‌پذيرد

قسمت با شكوه تظاهرات، راهپيمايي سكوت بود با بالا گرفتن دست‌ها به نشان "وي" كه بيشتر از 20 دقيقه ادامه يافت. نيروي انتظامي مردم را همچنان به عقب مي‌راند. در اين ميان، چند عدد پرچم روسيه نيز به آتش كشيده شد. وقتي اوج شلوغي بود تعدادي گاز اشك‌اور در ميان جمعيت و همچنين در ميان ديگر عزاداران كه ربطي به ندا هم نداشتند زده شد. كنار خيابان ضلع شمالي قطعه 257 با ون‌ها پليس پوشيده شده بود. چيزي در حدود 200 متر و در دوطرف! تعداد زيادي از مأموران يگان ويژه هم روي زمين استراحت مي‌كدرند يا منتظر دستور بودند.

كمي كه گذشت، 20 -30 موتور سيكلت دو نفره با جار و جنجال آمدند! به دست هركدام چوب و چماق و شيلنگ بود. همگي پياده شدند و با فرياد گوش‌خراشي شعار دادند: "خوني كه در رگ ماست، هديه به رهبر ماست" و "واي اگر خامنه‌اي حكم جهادم دهد"! در حالي كه نيروهاي انتظامي كناري ايستاده بودند و مردم با شربت و شيريني از آنها پذيرايي مي‌كردند، اين افراد خودسر لباس شخصي چند نفر را مورد ضرب و شتم قرار دادند؛ دوري زدند و خودي نشان دادند و بعد از چند دقيقه با فرياد "يا علي" محل را ترك كردند!

مرد مسني بعد از خواندن فاتحه بر سر مزار ندا با صدايي رسا گفت: "خدا قاتلانش را نابود كند". و همه گفتند: "آمين". اين نشان مي‌دهد كه مردم به خوبي مي‌دانند قاتلان ندا چه كساني بوده‌اند...

براي بزرگ‌‌تر شدن عكس‌ها، بر روي آنها كليك كنيد.

یاران من به بند

2009-07-27T13:19:00.004+04:30

شریعتی، در مقایسه‌ی زندانی سیاسی با زندانی عادی معتقد بود «زندانی سیاسی برای ایمان، حقیقت، آزادی ملّت و به خاطر دیگران به زندان می‌رود و زندانی عادی برای منفعت و مصلحت خود». بنابراین به هیچ روی نباید «زندانیان سیاسی» -همان‌هایی به خاطر «ما» رنج زندان را تحمل می‌کنند- را از یاد ببریم. اکبر گنجی برای حمایت از زندانیان رویدادهای اخیر، پیشنهاد سه روز اعتصاب غذا در مقابل سازمان ملل متحد در نیویورک را مطرح کرد که با استقبال چهره‌های سرشناسی نیز روبرو شد. یقیناً این خبر در روحیه‌ی زندانیان تأثیر فراوانی داشته است.

پیش از این، افتخار آشنایی با چند نفر از این انسان‌های آزاده را داشته‌ و یا به طورمستقیم و غیرمستقیم از آثار و نوشته‌های بسیاری از آنها بهره‌ گرفته‌ام. بد نیست در اینجا از برخی از این افراد یادی کنم.

چندین سال است که خواننده‌ی ثابت نوشته‌های احمد زیدآبادی یا به قول بچه‌های ادوار تحکیم «زید» هستم. چه قلم روانی دارد این مرد و چه بی‌تکلف و بی‌تصنع می‌نویسد. آزادی‌خواهی و دردمندی در نوشته‌هایش موج می‌زند. یک بار از نزدیک دیدارش کردم. در منزل آقای صمیمی در زمستان سال پیش. آن زمان بحث عبدالله نوری به عنوان کاندیدا بسیار داغ بود و به اتفاق بچه‌های اصلاحات ساختاری در آن جلسه حضور داشتیم. من که از اصفهان حرکت کرده بودم دیر رسیدم. وارد منزل که شدم اولین شخصی که توجهم را جلب کرد، زیدآبادی بود که کت خود را به دست گرفته و با متانت و متفکرانه نشسته بود و با این که مرا نمی‌شناخت، مورد محبت و احترام قرار داد. در آن جلسه در مورد نوری بحث کرد و سعی در قانع کردن مخالفان داشت. هر چند که چند روز بعد با ورود خاتمی بحث نوری هم به حاشیه رفت. چون بحث زیدآبادی به میان آمد، خوب است به یاد آوریم که هدف اصلی او ازبه میان کشیدن بحث کاندیداتوری نوری، ایجاد یک جنبش اجتماعی بود و نه صرفاً ورود به انتخابات. زیدآبادی، عبدالله نوری را به عنوان رهبری این جنبش در نظر گرفته بود.

کیوان صمیمی (مدیر مسئول نشریه‌ی توقیف شده‌ی نامه) دیگر زندانی این روزهاست. بیانیه‌ی «انتخابات مطالبه محور» مدیون تلاش‌های همه‌جانبه‌‌ی وی و جلسه‌های هفته‌گی در منزل ایشان است. در چندین جلسه حضور داشتم و شاهد بودم که چگونه افراد مختلف با طرز فکرهای متفاوت و حتا متضاد را گرد هم آورده بود و بحث و نظر آنها را به دقت گوش می‌کرد و جلسه را اداره می‌کرد و یادداشت نویسی می‌کرد. تک تک بندهایی که در آن بیانیه آمده بود، چکیده‌ای از این جلسه‌های چند ماهه بودند که با زحمت فراوان و خون دل خوردن یک جمع و به ویژه کیوان صمیمی به دست آمدند. آخرین بار هم 14 اسفند سال پیش و در سالگرد مرحوم دکتر مصدق وی را در احمدآباد دیدم. خوشحال بود از اینکه بالاخره بیانیه آماده شده بود و قرار شد آن را به ایمیلم ارسال کند تا امضاء کنم.

مسعود باستانی هم اینک به همراه همسر حامله‌اش، خانوادگی (!)‌ در زندان به سر می‌برند. یک جلسه با دوستان اصلاحات ساختاری در منزل آقای جلودارزاده داشتیم. مسعود دیر رسیده بود. موبایل ساسان آقایی هم شارژش تمام شده بود و ظاهراً زنگ در هم از پایبن خراب بود و تا آخر جلسه، همان پایین مانده بود. خلاصه در انتهای جلسه که چند نفری خارج شدند و در باز شده بود، سراسیمه بالا آمد و گفت فکر کردم که آمده‌اند و همه‌تان را دستگیر کرده‌اند! چقدر نگران‌مان شده بود...

یاد همه‌ی زندانیان آزاده که شمارشان از اندازه خارج است، گرامی ‌باد و به امید آزادی فرد فرد آنها.

*****
یاران من به بند
در دخمه‌های تیره و نمناک باغشاه،
در عزلت تب‌آور تبعیدگاه خارک،
در هر کنار و گوشه‌ی این دوزخ سیاه
.
.
.
روزی که بازوان بلورین صبحدم
برداشت تیغ و پرده‌ی تاریک شب شکافت
روزی که آفتاب
از هر دریچه تافت،
روزی که گونه و لبِ یاران هم‌نبرد
رنگ نشاط و خنده‌ی گمگشته بازیافت،
من نیز باز خواهم گردید آن زمان
سوی ترانه‌ها و غزل‌ها و بوسه‌ها
سوی بهارهای دل‌انگیز گل‌فشان
سوی تو،
عشق من!
(ه.ا.سایه؛ از مجموعه‌ی شبگیر)

شعله‌ای که خاموش نمی‌شود - تولدت مبارک ماندلا!

2009-07-21T13:34:00.005+04:30

... من از این دوستان دوران مبارزه بود که به معنای شهامت پی بردم. هر از گاهی زنان و مردانی را دیده‌ام که جان خود را در راه ایده‌ای به خطر انداخته و نثار کرده‌اند. مردانی را دیده‌ام که در برابر حمله و شکنجه مقاومت کرده‌اند، بدون آنکه از پا درآیند و قدرت و ایستادگی‌ای نشان داده‌اند که خارج از تصور است.

من آموختم که شهامت به معنای وجود نداشتن ترس نیست، بلکه غلبه کردن بر آن است. من اکثر اوقات احساس ترس کرده‌ام، اما آن را در پشت نقاب شجاعت پنهان داشته‌ام. انسان شجاع آن کسی نیست که احساس ترس نمی‌کند، بلکه کسی است که بر آن چیره می‌شود.

من هیچ‌گاه امید خود را به اینکه روزی این دگرگونی‌ها به حقیقت می‌پیوندند از دست ندادم. علت آن فقط قهرمانان بزرگی که از آنها نام بردم نیست، بلکه شهامت و شجاعت مردان و زنان معمولی این کشور است. من همیشه از این حقیقت آگاه بوده‌ام که در اعماق وجود هر انسانی، رحم و شفقت نهفته است. هیچ‌کس با احساس تنفر نسبت به یک انسان دیگر به دلیل رنگ پوستش یا مذهبش یا فرهنگش متولد نمی‌شود. به مردم باید یاد داده شود که نفرت داشته باشند؛ پس اگر می‌توان به آنها نفرت را آموخت، می توان به آنها درس عشق را نیز یاد داد، چون عشق خیلی طبیعی‌تر از تنفر به قلب راه پیدا می‌کند.

حتا در تیره‌ترین لحظات در زندان، وقتی من و دوستانم در بدترین شرایط قرار می‌گرفتیم، برای یک لحظه نشانه‌ای کوچک از انسانیت در یکی از نگهبانان می‌دیدم و همین یک لحظه برای من کافی بود که دوباره به من اطمینان ببخشد تا راهم را ادامه دهم. خوبی در نهاد بشر، شعله‌ای است که می‌تواند پنهان نگاه داشته شود، اما خاموش نمی‌شود.

راه دشوار آزادی، نلسون ماندلا، ص 801.

جنبش‌های اجتماعی- گی‌ روشه

2009-07-18T12:50:00.010+04:30

تعریف جنبش اجتماعی
جنبش اجتماعی عبارت از سازمانی کاملاً شکل گرفته و مشخص است که به منظور دفاع و یا گسترش و یا دستیابی به هدف‌های خاصی به گروه‌بندی و تشکل اعضا می‌پردازد.
آنچه که اصولاً جنبش اجتماعی را مشخص می‌سازد، متقاضی و مدعی بودن آن است که سعی در شناساندن و پیروز گردانیدن ایده‌ها و منافع و ارزش‌های معینی را دارد؛ بدین منظور پیوسته سعی در افزایش اعضا و کوشش در جهت جلب توجه عامه و نیز برگزیدگان جامعه می‌نماید.
هدف‌های جنبش اجتماعی، بسیارند و به عنوان مثال می‌توان ازدگرگونی یا واژگونی نظم موجود گرفته تا منع مشروبات الکلی، منع مجازات اعدام و یا منع سلاح‌های اتمی و شناسایی حقوق قانونی و سیاسی زنان و غیره نام برد. وسایلی که در جنبش‌های اجتماعی به آنها متوسل می‌شوند، متفاوت است؛ به طوری که از تبلیغات ساده و تحت فشار قرار دادن افکار اعضای جامعه گرفته تا خشونت، مورد استفاده قرار می‌گیرند ولی به هر حال صرف‌نظر از هدف‌ها و وسایل مورد استفاده، جنبش اجتماعی همیشه با یک اساس فکری جدید معرفی می‌گردد.

اصول سه‌گانه‌ی جنبش‌های اجتماعی- بر اساس آرای تورن
براساس آرای تورن، جنبش‌های اجتماعی بر اصول سه‌گانه‌ای پی‌ریزی شده‌اند که در حقیقت دلیل موجودیت آنها است، کنش آنها را جهت داده و خصوصیت ویژه‌ای به شرح زیر می‌دهد:
1- اصل هویت
یک جنبش اجتماعی، ابتدا باید دارای هویتی باشد، یعنی اینکه این جنبش باید مشخص نماید که از چه افرادی تشکیل شده است، سخنگوی چه افراد و یا چه گروه‌هایی از مردم است و مدافع و محافظ چه منافعی است. بنابراین در اینجا گروهی ملاحظه می‌گردد که متقاضی است و به دنبال به دست آوردن چیزی است و این گروه در حقیقت برای مشخص نمودن خود، خود را سخنگو و مدافع عده‌ای خاص قلمداد می‌نماید مثل کارگران، زنان، دهقانان و غیره...

یا اینکه جنبش ممکن است نماینده و سخنگوی منافع یک جامعه‌ی کلی باشد، مانند جنبش‌های ملی. جنبش، همچنین ممکن است نماینده‌ی یک شبه گروه باشد مانند جنبش مصرف کنندگان. بنابراین، برای فهم ذات و کنش یک جنبش اجتماعی، پرسش‌هایی به گونه‌ی زیر مطرح می‌شود:
1-1- جنبش معرف چه کسانی است؟
1-2- به نام چه کسانی صحبت می‌نماید یا اینکه ادعا می‌کند سخنگوی چه کسانی است؟
1-3- مدافع و محافظ چه منافعی است؟

2- اصل ضدیت یا مخالفت
جنبش اجتماعی همیشه در برابر نوعی مانع یا نیروی مقاوم قرار دارد و در نتیجه همیشه سعی در درهم شکستن دشمن یا دشمنانی دارد و به این ترتیب، جنبش اجتماعی لزوماً دارای حریف است. اما ضدیت، دومین اصل موجودیت جنبش‌های اجتماعی است و بدون آن، جنبش اجتماعی نمی‌تواند وجود داشته باشد یا به شخن دیگر اگر پدیده‌ی جمعی یا مشابهی وجودد اشته باشد، آن را نمی‌توان به عنوان یک جنبش تلقی نمود زیرا در این صورت جنبش ممکن است به صورت حزبی مسلط به هدف خود دست یافته و بر سریر قدرت نشسته یا به صورت مؤسسه‌ای مستقر درآمده باشد که دیگر جنبش محسوب نمی‌گردد، چرا که ماهیت خود را از دست داده است.

3- اصل عمومیت
یک جنبش اجتماعی به نام ارزش‌های برتر، ایده‌های بزرگ، فلسفه ویا ایده‌ای مذهبی آغاز می‌گردد؛ کنش آن ملهم از تفکر و عقیده‌ای است که تا حد امکان سعی در گسترش و پیشرفت دارد. حتا در مورادی که جنبش، معرف یا نماینده‌ یا مدافع گروهی خاص است، به نام ارزش‌ها و حقایق جهانی که توسط انسان¬ها و یا به وسیله‌ی کل جامعه شناختهشده و مورد قبول قرار گرفته‌اند ادعای خود را شروع می‌نماید. به این ترتیب، دلایلی که باعث کنش یک جنبش اجتماعی می‌گردد ممکن است به صورت منافع ملی، آزادی بشریت، رفاه و خوشبختی جمعی، حقوق انسانی، سلامت همگانی، خواست و فرمان الاهی و غیره باشد. و این همان خصوصیتی است که که تورن آن را «اصل عمومیت» نام می‌نهد.
اصل عمومیت نیز، همانند دو اصل پیشین برای شناخت ذات و جهت‌گیری یک جنبش اجتماعی از اهمیت زیادی برخوردار است و به همین علت تغییر در جهت‌گیری یک جنبش اجتماعی، معمولاً با تغییر در اصل عمومیت آن همراه است به شکلی که مثلاً یک جنبش وطن پرستانه ملهم از مذهب، چنانچه به لامذهبی گرایش یابد، صحبت از «خواست یا اراده و مشیت الاهی» را به کنار می‌نهد و از مفهوم پویایی تاریخ شخن می گوید و در عین حال نیز، ماهیت خود را از دست می‌دهد.

آکسیونالیسم (کنش‌گرایی) و جنبش‌های اجتماعی
آلن تورن جامعه‌شناس معاصر فرانسوی، به تازگی جنبش‌های اجتماعی را عمیقاً مورد مطالعه قرار داده است و در این مطالعات خود برای تحلیل کنش‌ها و جنبش‌های اجتماعی و همچنین ساخت آنها، نظری ارائه داده است که آن را تحلیل آکسیونالیستی نام نهاده است. این تحلیل مبتنی است بر شناخت و چگونگی پیدایی ارزش¬ها و دلایل وجودی آنها و چگونگی تأثیر آنها در ایجاد کنش‌های اجتماعی جوامع.
تورن با ارائه‌ی این تحلیل، این مطلب را نیز خاطرنشان می‌سازد که وی قصد مقابله با مکتب‌های مشابه را ندارد و نمی‌خواهد که تحلیل آکسیونالیستی خود را در مقابل تحلیل‌های کارکردگرا و ساختارگرا قرار دهد، زیرا نحوه‌ی مطالعه‌ی هر یک از این مکاتب متفاوت است. اگر در فنکسیونالیسم (کارکردگرایی) و استروکتورالیسم (ساختارگرایی)، داده‌ها و اطلاعات مربوط به ارزش¬های موجود مورد مطالعه قرار می‌گیرند، آکسیونالیسم، به منشأ و اصل و منبع این ارزش‌ها می‌پردازد. بنابراین، تورن در تحلیل آکسیونالیستی برای جنبش‌های اجتماعی، اهمیت درخور ملاحظه و خاصی قائل است؛ به طوری که این جنبش‌ها را به مثابه‌ی جایگاهی تلقی می‌نماید که موجب خلق و توجیه ارزش های جدید می‌گردند و بدین ترتیب، جنبش‌ها در تحلیل کنش تاریخی و دگرگونی اجتماعی موضوع اساسی و هسته‌ی مرکزی این مطالعات را تشکیل می‌دهند و اساساً در این جنبش‌ها و به وسیله‌ی این جنبش‌هاست که بازیگران مبتکر، کنش خود را سازمان داده و برای دگرگون کردن و تحت تأثیر قرار دادن جریان تاریخ جامعه‌ی خود، به تلاش برمی‌خیزند.

تعدد جنبش‌های اجتماعی
در مقایسه با جوامع سنتی، تعدد جنبش‌های اجتماعی در جوامع مدرن صنعتی بسیار زیاد است و این تعدد جنبش ها در این جوامع در رابطه با تعداد نخبگان است. در جوامع باستانی، جنبش‌های اجتماعی تقریباً وجود نداشت یا اینکه نادر بود؛ در حالی که در جوامع دهقانی بیشتر به چشم می‌خورند که در حقیقت از طغیان ها و عصیان‌های دهقانی نشأت می‌گیرند. ولی در هر حال، در این گونه جوامع نیز این جنبش‌ها کوتاه‌مدت و زودگذرند، خصوصاً آنکه این جنبش‌ها برخلاف جوامع شهری، جزیی پیوسته از سازمان اجتماعی جوامع دهقانی محسوب نمی‌گردند.
در جوامع شهری و صنعتی، تعدد و نوع جنبش‌های اجتماعی، خود نمونه و نشانه‌ای است از اهمیت آنها و بنابراین در مطالعه‌ی دگرگونی اجتماعیعطف توجه جامعه‌شناسان به آنها ضروری است، زیرا در این جوامع جنبش‌های اجتماعی در عین حال، هم علت و هم نتیجه‌ی سرعت تاریخ محسوب می‌گردند.

کارکردهای سه‌گانه‌ی جنبش‌های اجتماعی
در جنبش‌های اجتماعی، سه کارکرد به شکل زیر می‌توان ملاحظه نمود: رابط یا میانجی بودن، ایجاد و بالابردن آگاهی های جمعی، ایجاد فشار.
1- به عنوان رابط یا میانجی
جنبش‌های اجتماعی را در وهله‌ی اول می باید به عنوان عاملین فعالی که بین افراد از یک طرف و و ساخت‌ها و حقایق اجتماعی از طرف دیگر نقش میانجی به عهده دارند در نظر گرفت. این وظیفه‌ی میانجی‌گری به طرق زیر صورت می‌گیرد:
اول- آنکه جنبش‌های اجتماعی موجب شناساندن جامعه و ساخت‌های اجتماعی آن به اعضای این جنبش‌ها و سایرین می گردند. به سخن دیگر، این جنبش‌هابعضی حقایق اجتماعی را به آنها تفهیم می‌نمایند. بدین ترتیب جنبش‌های اجتماعی به عنوان عاملان جامعه‌پذیری، نقش قابل ملاحظه‌ای را ایفا می‌کنند.
دوم- آنکه جنبش‌های اجتماعی وسیله‌ی ارتباط مؤثری در مشارکت محسوب می‌شوند. جامعه‌ی شهری و صنعتی، به دلیل وسعت و تنوع آن، نیاز به مشارکت پیچیده‌تری در زندگی جمعی دارد و این مسأله همچنانکه پیش از این نیز یادآور شده‌ایم، مشروحاً توسط "دورکیم" در اثر معروفش «تقسیم کار اجتماعی» بیان گردیده است. در پیشگفتار معروفی که دورکیم بر چاپ دوم این کتاب نوشته است، اهمیت گروه‌های واسط (رابط) را که هدف‌شان جامعه‌پذیر کردن و حل کردن فرد در جامعه‌ی پیچیده است نشان داده است و بنا بر عقیده‌ی وی، این امر با انسجام ارگانیکی ارتباط دارد.
اخیراً "دانیل لرنر" به توجیه این مطلب پرداخته است که در عبور از جامعه‌ی سنتی به جامعه‌ی مدرن، اعضای یک جامعه باید قابلیت‌ها و استعدادهای جدیدی که آنها را قادر به سازگار کردن خود با انواع پیچیده‌تری از مشارکت اججتماعی می‌نمایند، کسب کنند.
کوتاه سخن آنکه در جامعه‌ی جدید، جنبش اجتماعی به صورت یکی از گروه‌های اصلی واسط درآمده است که به وسیله‌ی آن اعضای جامعه می‌‌توانند منافع خود را حفظ نمایند و یا به ایده‌های خود ارزش نهند و بدین ترتیب در سطوح مختلف، در کنش تاریخی مشارکت کنند.

2- جنبش‌های اجتماعی به عنوان عامل ایجاد آگاهی جمعی
از طرف دیگر، جنبش‌ اجتماعی ذاتاً موجب ایجاد و گسترش نوعی شعور جمعی سیاسی در یک جامعه یا در بخش خاصی از جامعه می‌گردد. از زمانی که مارکس، شعور طبقه‌ای را مورد تحلیل قرار داده است، اهمیت نوعی شعور جمعی سیاسی در دگرگونی اجتماعی مورد تأکید قرار گرفته است.

با وجودی که این اصطلاح کاملاً از ابهام به دور نیست، ولی برای به دست دادن و روشن کردن حقیقتی اجتماعی که تشریح آن مشکل است، شاید بتوان اصطلاح "آگاهی جمعی راستین" را به کار برد که ارتباط دارد با جامعه‌ای که نفع خود را در می‌یابد، به آن وقوف حاصل می‌کند و همچنین به موقعیتی که کنش‌ها را ایجاد می‌کند و نیاز به دگرگونی را به وجود می آورد.
در حقیقت، این دومین کارکرد جنبش اجتماعی، ارتباط نزدیک‌تری با کنش تاریخی دارد. وجود "سازمان" و همچنین "اصول سه‌گانه‌ی تورن" که در ذات و طبیعت جنبش اجتماعی است، دایماً موجب ایجاد شعور راستین (از نقطه نظر جنبش) در میان افراد جامعه می‌گردد و به همین علت تأثیری که جنبش‌های اجتماعی بر آگاهی جوامع دارند، آلن تورن نقش مؤثری برای آنها در تاریخ قایل می‌گردد.

3- کارکرد "فشار" جنبش‌های اجتماعی
جنبش‌های اجتماعی با فشاری که بر نخبگان قدرت وارد می آورند، بر توسعه‌ی تاریخی جوامع اثر می‌گذارند. این فشارها ممکن است به راه‌های مختلفی عمل کنند؛ از قبیل: مبارزات تبلیغاتی به منظور تأثیر بر افکار عمومی، تهدید، اعتصابف تحریم، تظاهرات و غیره. فشار بر قدرت موجود، تنها یکی از اَشکال کنشی است که جنبش‌های اجتماعی می‌توانند به خود بگیرند.، ولی این نوع کنش به حدی وسعت دارد که آن را اغلب به عنوان کارکرد اصلی جنبش‌های اجتماعی محسوب می‌کنند و به همین علت گاهی جنبش‌های اجتماعی را در ردیف گروه‌های فشار قلمداد می‌نمایند. البته باید به این مسأله توجه کافی داشت که جنبش‌های اجتماعی و گروه‌های فشار یکی نیستند، حتا اگر گاهی یکی را به جای دیگری به کار ببرند.

منبع:
- روشه، گی. 1381. تغییرات اجتماعی. برگردان: منصور وثوقی، چاپ سیزدهم، نشر نی، تهران. صص 129-135.
- عکس‌ها از اینترنت

مطلب مرتبط:
جنبش اجتماعی (ترجمه)

اژدهایی "خرس" را در می‌کشید!

2009-07-16T13:13:00.006+04:30

جناب آقای دکتر ....
باسلام و احترام
از ارسال مطالب مفید به ایمیلم بسیار ممنونم و با دقت آنها را مطالعه می‌کنم. اما به نظرم این نوشته نه تنها مفید نبود که مضر بود و نه تنها طنز نبود، که یک سر توهین و تمسخر بود و نه تنها طرف مقابل و مخالف را به شیوه‌ی خود او، بلکه بدتر و سخیف‌تر تخریب می‌کرد، که توهین به بسیاری از انسان‌ها و بلکه انسانیت بود.

به عنوان نوشته‌اش بنگرید: «فیروزآبادی دروغ می گه!». اما در همان ابتدا، استدلالی که برای دروغگو بودن این فرد آورده می‌شود چیست؟

«یک آدم دویست کیلویی که برای حمل و نقلش تراکتور یا نفربر باید استفاده شود، اصلا کجاش به آدم راستگو می خورد؟ ... اصلا مهدی جان! شما خودتان بگوئید این آدم می تواند معرفت داشته باشد؟ مگر نمی‌گویند "اندرون از طعام خالی دار تا در او نور معرفت بینی"».

یعنی چون طرف 200 کیلو وزن دارد (حالا کمتر یا بیشتر)، پس آدم دروغگویی است و چون چاق است، نمی‌تواند معرفت داشته باشد. یعنی واقعاً این نویسنده نمی‌دانسته که اولاً پرخوری به تنهایی علت چاقی نیست و درثانی چاقی و یا پرخوری چه ربطی به دروغگویی دارند؟

اما ادامه‌ی این "طنز" هم جالب باید باشد؛ اصطلاح «خرس گنده» که کنایه به چاق بودن این فرد (و بالطبع دیگر افراد چاق است) تا انتها، تکیه کلام و ترجیع بند نویسنده می‌شود و در چند پاراگراف چندین مرتبه تکرار می‌گردد:

«این خرس گنده کجایش شبیه مومنان است؟»
«آقای مهدی! همه این سلام های این خرس گنده دروغ است.»
«آن وقت این خرس گنده سلام می کند، چه سلامی! چه علیکی!»
«اصلا حرف این خرس گنده را باور نکنید.»
«فکر می کنید این سردار دویست کیلویی چه قصدی از این حرف داشته؟»
«این مردک خرس گنده برای شما نامه نوشته که یعنی ما این کارها را نکردیم.»
«وقتی احمدی نژاد و همین خرس گنده تقلب کردند ...»
«سردار فیروز آبادی از آن شکم گنده اش که مانع دیدن نوک پایش می شود، خجالت نمی کشد»
«اصلا کدام پیغمبری در تاریخ 140 کیلو اضافه وزن داشت که این مردک خرس گنده دارد؟»
«تمام خیابان پر بود از بسیجی و لباس شخصی و لات و چاقوکش تحت امر سردار خرس گنده»

عجب طنزی است. آدم نمی‌داند بخندد یا بگرید! البته این سبک برای آن نویسنده مسبوق به سابقه است؛ "روستایی" و "شهرستانی" نامیدن سوژه‌ی طنز برای تحقیر و تخفیف او هم، بارها و بارها در نوشته‌هایش تکرار شده‌اند. در حین خواندن آن متن، بی‌درنگ این چند بیت حکیمانه از حکیم سنایی از خاطرم گذشت:
ابلهی اُشتری دید به چرا
گفت نقشت همه کژ است چرا؟
گفت خامُش که اندر این پیکار
عیب نقاش می‌کنی هشدار
در كژي ام مكن به عيب نگاه
تو ز من راه راست رفتن خواه
نقشم از مصلحت چنان آمد
از كژي راستي كمان آمد

احیاناً جنابعالی نیز با نظر به «ادب آموختن از بی‌ادبان» این نوشته را برایم ارسال کرده بودید.
با آرزوی بهروزی
صحرایی

جنبش‌ اجتماعی (ترجمه)

2009-07-10T19:53:00.025+04:30

جنبش‌های اجتماعی، گونه‌ای از کنش و حرکت گروهی هستند که جمعی بزرگ و غیررسمی شامل افراد/ سازمان‌های متمرکز بر مسائل خاص سیاسی-اجتماعی را در بر می‌گیرند. به بیان دیگر، آنها در پی انجام یا خنثا نمودن یک تغییر اجتماعی و یا مقاومت برای پیش‌برد آن هستند. جنبش‌های نوین اجتماعی، از راه آموزش و انتشار گسترده‌ی ادبیات آن و افزایش تحرک نیروی انسانی به دلیل صنعتی شدن و شهرنشینی در جوامع قرن 19 امکان‌پذیر شدند. آزادی بیان، آموزش و رواج استقلال نسبی اقتصادی در فرهنگ مدرن غربی، عوامل شمار زیاد و گستره‌ی بزرگ جنبش‌های اجتماعی گوناگون معاصرهستند.

علوم سیاسی و جامعه شناسی، منجر به گسترش نظریه‌‌های گوناگون و پژوهش‌های تجربی در جنبش‌های اجتماعی شدند. برای نمونه، برخی پژوهش‌ها در علوم سیاسی رابطه‌ی بین جنبش‌های مردمی و شکل‌گیری احزاب سیاسی و همچنین، بحث کارکرد جنبش‌های اجتماعی در رابطه با برنامه‌های مؤثر در سیاست را برجسته کردند.

مفهوم
چارلز تیلی (Tilly) جنبش‌های اجتماعی را به منزله‌ی اقدامات جدال‌آمیز و اعتراض‌گونه و تظاهرات می‌داند که مردم عادی، خواسته‌های جمعی خود را از دیگران طلب می‌کنند. از نظر تیلی، جنبش‌های اجتماعی ابزار مهمی برای مشارکت مردم عادی در سیاست عمومی کشور به حساب می‌آیند. به باور او، یک جنبش‌های اجتماعی دارای سه سازمایه‌ی (عنصر) اصلی است:

1. کارزارها: تلاش عمومی سازمان‌یافته و پایدار برای ایجاد و ترکیب خواسته‌های جمعی و مطالبه‌ی آنها از مقام‌های مشخص.
2. موجودیت: به کارگیری ترکیبی از فرم‌های زیر و کنش سیاسی؛ ایجاد انجمن‌های هدف خاص و همایه (ائتلاف) آنها، نشست‌های عمومی، راهپیمایی‌های جدی و منظم، تجمعات، تظاهرات، پاس شب، اعلان دادخواست، اعلامیه، صادر کردن بیانیه در رسانه‌های عمومی، نگارش رساله و غیره.
3. نمایش WUNC: مشارکت‌کنندگان؛ همراه با یکدیگر و به شکل عمومی در زمینه‌های شایستگی (W)، همبستگی (U)، شمارش (N) و تعهد (C) بخشی از آنها یا حوزه‌ی آنها معرفی شوند.

سیدنی تارو (Tarrow) جنبش‌های اجتماعی را به عنوان چالش‌های جمعی (برای نخبگان، مقام‌ها، گروه‌های دیگر و برنامه‌های فرهنگی) به وسیله‌ی مردم، با مقصود مشترک و همبستگی در اثرات متقابل پایدار با نخبگان، مخالفان و مقام‌های حکومتی تعریف می‌کند. او تمایز ویژه‌ای بین جنبش‌های اجتماعی با احزاب سیاسی و گروه‌های ذی‌نفع قائل می‌شود.

تاریخچه
اصطلاح "جنبش‌های اجتماعی" در سال 1850 توسط جامعه شناس آلمانی لورنز وان اشتین در کتاب "تاریخچه جنبش اجتماعی فرانسه از سال 1789 تا کنون (1850)" مطرح شد.

تیلی مدعی است که جنبش‌های اجتماعی، پیش از اواخر قرن 18 وجود نداشتند؛ اگرچه هر یک از سازمایه‌های آن (مبارزه، موجودیت و WUNG) دارای پیشینه‌ی طولانی می‌باشند. آنها به تازگی با یکدیگر ترکیب شده و جنبش اجتماعی –آن‌گونه که باید باشد- را شکل داده‌اند. این نوع جنبش‌های اجتماعی در دهه‌هایی نخستین قرن 19 در انگلیس و آمریکای شمالی به وجود آمده و از آن پس در سرتاسر جهان پخش شده‌اند.

از نظر تیلی، جنبش‌های اجتماعی در ابتدای رشد خود به تغییرات گسترده‌ی سیاسی و اقتصادی همانند پارلمانتاریزاسیون (نهادینه شدن مجلس‌)، کاپیتالیزاسیون (سرمایه‌داری)، و پرولتاریزاسیون (طبقه‌ی کارگر) پیوند خوردند.

جنبش‌های سیاسی که در اواخر قرن 18 رشد کردند (مانند انقلاب فرانسه و مشروطیت سوم ماه می 1799 لهستان) در زمره‌ی نخستین جنبش‌های اجتماعی قرار می‌گیرند. هرچند تیلی اشاره می‌کند که جنبش براندازی انگلستان (تبدیل شدن به تحریم کنندگان شکر در سال 1791 و ارائه‌ی دادخواست مهم در 1806) مدعی است که نخستین جنبش اجتماعی به شمار می‌رود.

به جنبش کارگری و جنبش سوسیالیست‌ها در انتهای قرن 19 به عنوان سرمشق جنبش‌های اجتماعی نگریسته می‌شود که به شکل دهی و سازمان‌دهی به احزاب کمونیست و سوسیال دموکرات منجر شدند. از سال 1815، بریتانیا پس از پیروزی در جنگ‌های ناپلئون وارد یک دور‌ی تحول اجتماعی شد. در کشورهای دیگر نیز، گرایش‌های مشابهی به منزله‌ی فشار برای اصلاحات ادامه یافت؛ برای نمونه در روسیه، انقلاب 1905 و 1917 منجر به فروپاشی حکومت روسیه در حول و حوش پایان جنگ جهانی اول گردید.

انگلیس در سال 1945 و پس از پیروزی در جنگ جهانی دوم وارد یک دوره اصلاحات و تغییرات بنیادین شد. در دهه‌ی 1970، جنبش‌های حقوق زنان، صلح، حقوق مدنی و حفظ محیط زیست ظهور کردند که بیشتر آنها جنبش‌های نوین اجتماعی نامیده شدند. احزاب سبز از این جنبش‌ها پدید آمدند. در انتهای دهه‌ی 1990، جنبش اجتماعی جهانی جدیدی با نام جنبش مخالف جهانی شدن ظهور کرد.

فرآیندهای کلیدی
چند فرآیند کلیدی در پس تاریخ جنبش‌های اجتماعی نهفته‌‌اند: فرآیند شهرنشینی که با ایجاد شهرهای بزرگ، تعامل‌های اجتماعی بین گرو‌ه‌های مردم افزایش یافته و دسترسی مردم به یکدیگر ساده شده است. در شهرها مردم با هدف‌های همانند می‌توانند یکدیگر را پیدا کنند، گرد هم آیند و سازمان‌ بیابند؛ به شکلی که در مورد جنبش‌های اجتماعی نخستین روی داد. فرایند صنعتی شدن نیز، منجر به تجمع توده‌های بزرگی از کارگران در همان منطقه‌ی محدود شد و با توجه دادن آنان را به اهمیت طبقه‌ی اجتماعی، بانی جنبش‌های‌ اجتماعی گردید.

بسیاری از جنبش‌های اجتماعی دیگر در دانشگاه - جایی که فرایند گسترده‌ی آموزش موجب جمع شدن بسیاری از مردم در کنار یکدیگر شده بود- شکل گرفت. با توسعه‌ی فن‌آوری‌های ارتباطی، ایجاد و فعالیت‌های جنبش‌های اجتماعی در زمان حاضر، بسیار آسان‌تر از پیش شده است. تمامی ابزارهای استفاده شده، از گردش دست به دست جزوه‌های چاپ شده در کافه‌های قرن 18، تا روزنامه‌ها و اینک اینترنت، عوامل مهمی در رشد جنبش‌های اجتماعی به حساب می‌آیند. در نهایت، گسترش دموکراسی و حقوق سیاسی مانند آزادی بیان، ایجاد و کارکرد جنبش‌های اجتماعی را بسیار ساده‌تر می‌کنند.

جنبش‌های اجتماعی، با نظام‌های سیاسی دموکراتیک ارتباط نزدیکی داشته‌اند و این ارتباط، همچنان ادامه دارد. جنبش‌های اجتماعی، گه‌گاه با دموکراتیزه کردن ملت درهم آمیخته می شوند؛ اما بیشتر در دوران پسا دموکراسی شکوفا می‌شوند. آنها در طول 200 سال گذشته، به بخشی از ادبیات دگراندیشانه‌ در سطح جهان تبدیل شده‌اند.

گونه‌های جنبش اجتماعی
جامعه‌شناسان بر اساس موارد زیر، بین چند گونه از جنبش‌های اجتماعی تمایز قائل شده‌اند:
- براساس هدف عملیات:
• جنبش‌های اصلاحی: جنبش‌هایی که برای تغییر برخی از هنجارهای نامناسب قانونی اختصاص می‌یابند. نمونه‌های‌ این جنبش عبارتند از افزایش حقوق کارگران به دست یک اتحادیه کارگری، جنبش سبز طرفدار یک مجموعه قوانین زیست محیطی، و یا یک جنبش حمایت از آشناسازی با مجازات اعدام یا حق سقط جنین. برخی از این جنبش‌های اصلاحی ممکن است به تغییر در سنت و هنجارهای اخلاقی (مانند محکوم کردن پور.نوگرافی یا ازدیاد و فراگیرشدن برخی ادیان) بیانجامند.

• جنبش‌های رادیکال: به منظور تغییر برخی نظام‌های ارزشی شکل می‌گیرند. این جنبش، گستره‌ی بزرگ‌تری را نسبت به جنبش‌های اصلاحی در بر می‌گیرد. جنبش حقوق مدنی در آمریکا که خواستار حقوق مدنی کامل و برابری قانونی همه‌ی افراد جدای از نژاد آنها بود و یا جنبش همبستگی در لهستان که خواستار تغییر از نظام کمونیستی به نظام دموکراتیک با اقتصاد آزاد بود از این گونه هستند.

- براساس نوع تغییر:
• جنبش نوآور: جنبشی است که قصد دارد به معرفی هنجارها و ارزش‌های جدید بپردازد. برای نمونه جنبش سینگولاریتاریانیسم (singularitarianism) با هدف تأثیرگذاری بر امنیت تکنولوژیکی فردی از این دسته است.

• جنبش محافظه کار: جنبشی است که در جهت حفظ هنجارهاو ارزش های موجود فعالیت می‌کند. جنبش ضد ماشینی قرن 19 به نام جنبش لادایتس (Luddites) در بریتانیا یا جنبش‌های مدرن مخالف با گسترش غذاهای اصلاح ژنتیکی شده نمونه‌هایی از این گونه جنبش‌های هستند.

- براساس افراد مورد نظر:
• جنبش‌های متمرکز بر گروه: بر گروه‌های یا به طور کلی بر جامعه تمرکز دارند. برای نمونه بر تغییر نظام سیاسی متمرکز شده‌اند. بسیاری از این جنبش‌ها، سرانجام به حزب سیاسی تغییر می‌یابند.

• جنبش‌های متمرکز بر افراد: بر تأثیر افراد متمرکز شده است. بیشتر جنبش‌های مذهبی در این مقوله جای می‌گیرند. این جنبش‌ها به ندرت به احزاب سیاسی بدل می شوند.

- براساس روش‌های عمل:
• جنبش‌های مسالمت‌آمیز: با استفاده از ابزارهای خشن مخالف هستند. جنبش حقوق مدنی آمریکا، جنبش همبستگی لهستان و یا جنبش نافرمانی مدنی مهاتما گاندی در این مقوله قرار دارند.

• جنبش‌های خشونت‌آمیز: گونه‌هایی از جنبش‌های مقاومت مسلحانه تا سازمان‌های تروریستی در این دسته جای می‌گیرند. حزب‌اله، گروه جدایی طلب باسک (ETA)، ارتش جمهوری خواه ایرلند (IRA) نمونه‌هایی از این جنبش‌ها هستند.

- براساس قدیمی و جدید بودن:
• جنبش‌های قدیمی: بیشتر جنبش‌های قرن 19 که نیروهای خود را از طبقه‌های مشخصی به کار می‌گرفتند (فقط کارگران، فقط دهقانان، فقط سفیدپوستان، فقط آریستوکرات‌ها، فقط پروتستان‌ها و ...) از این گونه به شمار می‌روند. تمرکز آنها معمولاً بر هدف‌های مادی مانند بهبود استاندارد‌های زندگی آن طبقه‌ی اجتماعی بود.

• جنبش‌های جدید: جنبش‌هایی که بیشتر، از نیمه‌ی دوم قرن بیستم چیره شدند. جنبش فمینیسم، جنبش ضد سقط جنین، جنبش حقوق مدنی، جنبش طرفدار محیط زیست، جنبش طرفدار نرم‌افزار آزاد، جنبش حقوق هم‌جنس‌گرایان، جنبش طرفدار صلح، جنبش ضد انرژی هسته‌ای، جنبش مخالف جهانی‌سازی و غیره. گاهی آنها به عنوان جنبش‌های نوین شناخته شده‌اند. این جنبش‌ها معمولاً بر هدف‌های غیرمادی متمرکز شده‌اند.

- براساس دامنه‌ی جنبش:
• جنبش‌های جهانی: جنبش‌های اجتماعی با هدف‌ها و مقصودهای جهانی هستند. جنبش‌های پویش اجتماعی-جهانی برای تغییر جامعه به سطح جهانی، طرفداری از مالیات مناطق در تجارت آزاد و سرمایه‌داری لیبرال از این دسته‌اند.

• جنبش‌های منطقه‌ای: بسیاری از جنبش‌های اجتماعی دارای یک حوزه‌ی محلی هستند و بر اهداف محلی و منطقه‌ای استوارند. همانند حفاظت از یک منطقه‌ی طبیعی ویژه و یا لابی برای کاهش عوارض پرداختی در برخی بزرگراه‌ها.

• جنبش‌های چندسطحی: جنبش‌هایی که پیچیدگی حکومت در قرن 21 را به رسمیت می‌شناسند و ایجاد فشار در سطح محلی، منطقه‌ای، ملی و بین‌المللی را هدف خود قرار می‌دهند. برای نمونه، جنبش CRAEDO (ائتلاف برای اصلاحات دموکراتیک آمریکا-اروپا) به طور فعالانه در حال تلاش و تجربه‌های منحصر به فردی در جهت بازسازی چهره‌ی دموکراسی و مناسبات مربوط به تکثرگرایی در قرن 21 است.

پویایی‌های جنبش‌های اجتماعی:
جنبش‌های اجتماعی همیشگی نیستند و یک چرخه‌ی حیات دارند: ایجاد می‌شوند، رشد می‌کنند، به موفقیت یا شکست می‌رسند و سرانجام منحل و متوقف می‌شوند. آنها در زمان و مکان مساعد، بیشتر و بهتر ظهور و تکامل می‌یابند. این شرایط، به ویژه در قرن 19 و با رویش و گسترش اندیشه‌هایی مانند حقوق فردی، آزادی بیان، و نافرمانی مدنی آشکار ‌شدند. پس بیشتر جنبش‌های اجتماعی در جامعه‌ها و فرهنگ‌هایی که افراد اجازه‌ی بیان اندیشه‌های خود را دارند (مانند کشورهای غربی) ظهور می‌کنند و برعکس، در مکان‌هایی که استبداد بر آنها حاکم است (مانند چین و روسیه) کمتر دیده می‌شوند.

اما زمینه‌‌ی مساعدی که تنها در حکم یک پس‌زمینه‌‌ برای تسهیل در ایجاد جنبش‌اجتماعی به شمار می‌رود، در برخی ساخت‌های اجتماعی مانند تفاوت‌ها و تضادهای بین گروه‌های مردم وجود دارد. در مورد جنبش های قدیمی شکاف فقر و ثروت وجود داشت و در مورد جنبش‌های جدید، به احتمال زیاد بین آداب و رسوم، اخلاق و ارز‌شها. در نهایت، پدیدار شدن یک جنبش اجتماعی نیازمند آن چیزی است که نیل اسملسر (Smelser) جامعه شناس، آن را رویداد آغازین نام نهاد: یک رویداد منحصر به فرد نیز یک سلسله واکنش‌ها و رویدادها را در جامعه‌ای معین به دنبال خود خواهد داشت که آن را به سوی یک جنبش اجتماعی سوق خواهند داد.

برای مثال، جنبش حقوق مدنی آمریکا در اثر واکنش یک زن سیاهپوست به نام رُزا پارکز – که در اعتراض به قوانین تبعیض نژادی بر روی صندلی مخصوص سفیدپوستان در اتوبوس نشست- ظهور کرد (البته رزا پارکز این اقدام را به تنهایی یا خود به خود انجام نداد؛ پیش از آن، رهبران فعال، زمینه‌ی جرقه زدن این شعله را فراهم کرده بودند). جنبش همبستگی لهستان که سرانجام، حکومت کمونیستی این کشور را سرنگون کرد نیز، در ابتدا با اخراج آنا والنتینوویچز، فعال اتحادیه‌ی تجاری آغاز شد.

از مهم‌ترین چالش‌های جنبش‌های اجتماعی، رشد دانش‌های گوناگون است که بر آن تأثیر می‌گذارد. دیگر، متقاعد کردن مردم برای پیوستن به آن جنبش و غلبه بر این برداشت ذهنی آنها است که "چرا من باید جان خود را برای دیگران به خطر بیندازم؟ چرا من کاشته‌ی دیگران را درو نکنم؟".

بسیاری از جنبش‌های اجتماعی نیز، پیرامون رهبران کاریزماتیک (فره‌مند) شکل می‌گیرند. این جنبش‌ها پس از شکل‌گیری، در دو مرحله به جذب نیرو اقدام می‌کنند. نخست هنگامی‌ که مردم علاقه‌مند می‌شوند و خود به آن جنبش می‌گروند. این افراد، به هدف‌های جنبش به طور عمیق علاقه‌مند هستند. دوم زمانی ‌که جنبش به موفقیت‌های دست می‌یابد و عده‌ای دیگر به آن می‌پیوندند. اما این عده ممکن است با از دست رفتن موفقیت‌ها یا ایجاد بحران‌ها، از عقیده‌ی خود دست بکشند و جنبش را ترک گویند. همچنین، عوامل خارجی مانند مخالفان یک دولت یا جنبش‌های دیگر نیز، در حرکت جنبش‌ها مؤثر هستند. به هر حال، بسیاری از جنبش‌هایی که با ایجاد بحران متوقف شده‌ بودند، پس از چند دهه به وسیله‌ی فعالان سرسخت، دوباره احیا شدند.

-------
پی‌نوشت:
این متن، ترجمه‌ای بود از مقاله‌ی سایت ویکی‌پدیا در مورد جنبش اجتماعی. متن اصلی در این آدرس موجود است.

مطلب مرتبط:
تئوری‌های جنبش اجتماعی

جنبش‌های اجتماعی- گی‌روشه

دموکراسی ساخت ایران (ترجمه)

2009-07-02T15:46:00.013+04:30

استیفن کینزر- گاردین، 22 ژوئن 2009
پس از انتخابات ریاست جمهوری، به رغم تمامی تلاش‌های سران حکومت ایران برای دور نگهداشتن عکاسان از خیابان‌ها تاکنون تصاویر زیادی از این رویداد در معرض دید جهانیان قرار گرفته‌‌ است. از جمله‌ی این تصاویر که از نظر من خونسردانه، کنایه‌‌آمیز و گیراترین بود، این تصویر است:

اینک بسیاری از خارجی‌ها، فرد سمت راست این پوسترِ در دست معترضان را به خوبی می‌شناسند. او میرحسین موسوی، کاندیدای شکست خورده‌ در انتخابات اخیر ریاست جمهوری ایران است. اما شخص مسن دیگر در سمت چپ برای بسیاری از غیر ایرانی‌ها شناخته شده نیست. هرچند که در واقع او و سرنوشتی که برای او رقم خورد، زیربنای اعتراض‌ها و حرکت‌های اخیر ایران به شمار می‌رود.

تصویر وی، نشان دهنده‌ی چهره‌ی اندوهگین و نگاه‌ گرفته‌ی مردی است که یکی از نزدیکانش او را "فردی با چشمان غمگین و پیشانی بلند" توصیف کرده بود. صاحب این عکس به انسانی که سرنوشتش چند دهه پس از مرگ او دنیا را تحت تأثیر قرار دهد و ملتش را تکان دهد شباهتی نداشت. با این حال، او کسی جز محمد مصدق، پر شورترین طرفدار دموکراسی‌ای که در سرزمین تاریخی خود ظهور کرد نیست.

در بالای این پوستر، عبارت "نمی‌گذاریم تاریخ تکرار شود" نگاشته شده است. قرن‌ها مداخله، سلطه و تحقیر به دست قدرت‌های خارجی، به طور حتم در شکل‌گیری روح جمعی ایرانیان مؤثر بوده است. مصدق، مشهورترین قربانی این اقدام‌ها و نیز مشهودترین نماد مبارزات طولانی ایران برای دستیابی به دموکراسی است؛ هرگاه که ایرانیان قصد ترسیم سرنوشت خود را دارند، تصویر او نیز به میان می‌آید.

مردم ایران تظاهرات همراه با رنج و خون خود در راه آزادی را از سال 1906 [1285] با انقلاب مشروطه آغاز کردند. آنها در نهایت تنها پس از جنگ دوم جهانی توفیق برگزاری انتخاباتی آزاد را داشتند. مصدق پس از این انتخابات به عنوان نخست وزیر ایران برگزیده شد. وی برای موضوع بزرگ آن‌روزها یعنی ملی کردن صنعت نفت، محبوبیت فراوانی به دست آورد. اما این برای بریتانیا که "خرید" انحصاری نفت ایران و حقوق آن را از جانب شاه فاسد در اختیار گرفته بود بسیار ناگوار بود. این رخداد همچنین برای آمریکا که ملی شدن صنعت نفت در ایران را ترغیب چپ گراهای سراسر جهان می‌پنداشت، هراس‌‌آور بود.

در تابستان 1953 [1332] سیا "کِرمیت روزولت" مأمور بی‌باک خود و نوه‌ی تئودور روزولت (رئیس جمهور سال‌های دور آمریکا و کسی که معتقد بود آمریکایی‌ها باید "به نرمی حرکت کنند اما چوب سختی به دست داشته باشند") را به همراه دستوراتی برای سرنگون کردن دولت مصدق به تهران فرستاد و او مأموریت خود را ظرف سه هفته به انجام رسانید. این نمونه‌ی روشنی بود تا نشان دهد چقدر برای یک کشور قوی و ثروتمند ساده است تا کشوری فقیر و ضعیف را به هرج و مرج و ویرانی بکشاند.

با این عملیات پنهانی، متکبرانه‌ترین دموکراسی دنیا، دولت دموکراتیک ایران را سرنگون کرد. پس از آن محمدرضا شاه پهلوی به تخت طاووس خود بازگشت و سرکوب را به مدت ربع قرن افزایش داد. این سرکوب‌ها با انقلاب 1979 [1357] منفجر شدند و منجر به استقرار حکومت ارتجاعی ملایان در ایران گردیدند که اکنون نیز قدرت را در دست دارند.

اما امروز، در دست گرفتن تصویر مصدق دو مفهوم دارد: "ما دموکراسی می‌خواهیم" و "ما مداخله‌ی خارجی نمی‌خواهیم". بسیاری از مردم ایران، این خواسته‌های شایسته را در نظر دارند. این ناامید کننده است که نسل‌های قبلی مردم ایران که اوایل دهه‌ی 1950 از آزادی سیاسی بهره می‌بردند، فکر نمی‌کردند حیله‌ و مداخله‌ی قدرت‌های خارجی، روزی برای آنها سیه‌روزی به همراه داشته باشد اما امروزه برای مردم این نگرانی وجود دارد.

آمریکا با سرنگونی دولت مصدق درسال 1953 بذر استبداد را در ایران پراکند؛ سپس با حمایت از صدام حسین و سخاوت در ارسال کمک‌های نظامی به او در طول جنگ ایران و عراق در دهه‌ی 1980، در آبیاری ایران - البته به وسیله‌ی خون- کمک شایانی کرد.

جنگ‌طلبان در واشینگتون که اکنون خواستار دخالت در امور ایران و به نفع معترضان هستند، همه‌گی یا از این تاریخ ناآگاه هستند و یا با این پندار که ایرانیان آن را به فراموشی سپرده‌اند، خود را فریب می‌دهند. برخی از این افراد، درست یک‌سال پیش خواستار حمله‌ی آمریکا به ایران و بمباران کردن این کشور بودند. این اقدام می‌توانست بسیاری از جوانان شجاع و معترض ایران که اکنون هر یک از آن‌ها قهرمان هستند را به کام مرگ بفرستد.

آمریکا در ایران فاقد صلاحیت اخلاقی به شمار می‌رود. اگر آمریکا بخواهد به غوغای تهران دامن بزند و یا برای‌ آوردن دموکراسی به ایران کمک نماید، بسیاری از ایرانیان روی خود را از آن بر می‌گردانند و می‌گویند: "ما خود در اینجا دموکراسی داشتیم تا اینکه شما آمدید و آن‌را مچاله کردید!"

به نظر می‌رسد پرزیدنت باراک اوباما درصدد درک این واقعیت است. وی در طول سخنرانی خود در مصر، بدون ذکر نام مصدق، به "نقش آمریکا در براندازی دولت انتخابی و دموکراتیک ایران در میانه‌ی جنگ سرد" اذعان کرد. سپس، پس از انتخابات و بروز نارضایتی‌ها و اعتراض‌ها در ایران، به دور از خشم و هیاهو و دورویی، نظر خود را به اینکه "تصمیم با خود ایرانی‌هاست" محدود کرد.

حال، هرآنکه در حکمت این سخنان تردید دارد، باید به سربرآوردن عکس مصدق در میان معترضان نگاه کند. این یعنی: "آمریکایی‌ها، دخالت شما برای ما استبداد و مرگ به ارمغان می آورد. در خانه‌ی خود بمانید، خود را وارد این ماجرا نکنید و کشور ما را برای تغییر به خودمان بسپارید."

******
پی نوشت:
* متن مقاله‌ به زبان اصلی:
http://www.guardian.co.uk/commentisfree/cifamerica/2009/jun/19/iran-protests-mousavi-mossadeq

** استیفن کینزر، خبرنگار پیشین نیویورک‌تایمز و نویسنده‌ی چندین کتاب از جمله "میوه‌ی تلخ: داستان کودتای آمریکا در گواتمالا"، "خون برادران: زندگی و جنگ در نیکاراگوئه"، "هلال و ستاره: ترکیه در مبان دو جهان" و "همه‌ی مردان شاه" است.
کینزر، کتاب "همه‌ی مردان شاه" (فارسی - انگلیسی) را پیرامون عملیات کودتا و روایت سرنگونی دولت دموکراتیک و ملی دکتر مصدق نوشته است. از نظر او، این عملیات، تاریخ ایران و بلکه جهان را تغییر داد. کینزر در انتهای کتاب خود تأکید می‌کند که بین کودتای 28 مرداد تا تثبیت دیکتاتوری شاه، تا ظهور انقلاب اسلامی و گروگان‌گیری سفیران آمریکا درتهران، تا رشد و گسترش بنیادگرایی در منطقه‌ی خاورمیانه و تا عملیات تروریستی 11 سپتامبر در مرکزتجارت جهانی در نیویورک خطی مستقیم برقرار است.

هی، مترسک!

2009-06-23T01:29:00.005+04:30

هی مترسک، کلاه را بردار
ما کلاغان دگر عقاب شدیم

ما از آن سودن و نیاسودن
سنگ زیرین آسیاب شدیم

گوش کن؛ ما خروش و خشم تو را
همچنان کوه بازتاب شدیم

اینک این تو که چهره می پوشی
اینک این ما که بی نقاب شدیم

قطره قطره اگرچه آب شدیم
ابر بودیم و آفتاب شدیم

ساخت ما را هم او که می پنداشت
به یکی جرعه اش خراب شدیم

ما که ای زندگی - به خاموشی -
هر سوال تو را جواب شدیم...

... دیگر از جان ما چه می خواهی؟
ما که با مرگ بی حساب شدیم...

محمد علی بهمنی- از مجموعه "گاهی دلم برای خودم تنگ می شود"(با تغییر در ترتیب بیت ها)